نکاتی در مورد تست سرعت رسوب گلبولهای قرمز و یا به اختصار تست سدیمان

تست ESR  (مخفف: Erythrocyte Sedimentation Rate  یا سرعت رسوب گلبول‌های قرمز) یک آزمایش خون ساده و غیر اختصاصی است که برای شناسایی وجود التهاب در بدن استفاده می‌شود.
بعبارتی تست ESR میزان سرعت رسوب گلبول‌های قرمز خون در لوله آزمایش در مدت یک ساعت را اندازه‌گیری می‌کند.
اگر گلبول‌های قرمز سریع‌تر از حالت عادی ته‌نشین شوند، ممکن است نشانه وجود التهاب در بدن باشد. یعنی در واقع یک آزمایش خون رایج است که برای سنجش میزان التهاب در بدن به کار می‌رود. 

هدف از انجام تست ESR چیست؟

تست ESR یک آزمایش غیراختصاصی است، یعنی به خودی خود بیماری خاصی را مشخص نمی‌کند، اما نشان می‌دهد که آیا یک فرآیند التهابی یا مزمن در بدن وجود دارد یا خیر. اما نکته مهم این است که باید تاکید کنیم که این تست اختصاصی نیست، یعنی نمی‌تواند نوع بیماری و یا محل عفونت را به‌طور دقیق مشخص کند.

موارد استفاده شایع از تست ESR:

1. بررسی وجود التهاب در بدن
2. پایش بیماری‌های مزمن التهابی (بخصوص اختلالات خود ایمنی و یا Autoimmune)، مثل:
o لوپوس اریتماتوز سیستمیک  (Systemic Lupus Erythematous = SLE)
o آرتریت روماتوئید  (Rheumatoid Arthritis)
o واسکولیت‌ها مثل آرتریت تمپورال
3. کمک به تشخیص عفونت‌های مزمن
4. پیگیری پاسخ به درمان در بیماری‌های التهابی یا خودایمنی
5. تشخیص برخی سرطان‌ها (به‌صورت کمک تشخیصی، نه قطعی)

مقدار نرمال ESR:

واحد اندازه‌گیری:

ESR  به‌صورت میلی‌متر در ساعت (mm/hr) گزارش می‌شود.

تست ESR چه چیزی را اندازه‌گیری می‌کند؟

🔸 گلبول‌های قرمز و التهاب:

در زمان التهاب، برخی پروتئین‌های خاص در خون افزایش می‌یابند. این پروتئین‌ها باعث می‌شوند گلبول‌های قرمز به هم بچسبند و تشکیل توده دهند (پدیدهٔ رولو یا rouleaux formation) و در نتیجه سنگین تر شده و سریعتر رسوب کنند.

🔸 ته‌نشینی:

توده‌های گلبولی که سنگین‌تر هستند، نسبت به گلبول‌های تکی، سریع‌تر در لوله آزمایش ته‌نشین می‌شوند.

🔸 نتیجه:

این تست سرعت ته‌نشینی گلبول‌های قرمز را در طی یک ساعت اندازه‌گیری می‌کند.
هرچه این سرعت بیشتر باشد، نشان دهنده آن است که سطح التهاب در بدن بیشتر است.

پروتئین های خاص تاثیر گذار در تست سدیمان

مهم‌ترین پروتئین‌هایی که در افزایش ESR نقش دارند:

1- فیبرینوژن  (Fibrinogen)

• اصلی‌ترین و قوی‌ترین پروتئینی که بر ESR تأثیر دارد.
• در پاسخ به التهاب از کبد ترشح می‌شود.
• باعث افزایش چسبندگی بین گلبول‌های قرمز 

2- گلوبولین‌ها  (Globulins)

• به‌ویژه ایمونوگلوبولین‌ها (IgG, IgA, IgM) در بیماری‌های مزمن، عفونت‌ها و سرطان‌ها افزایش می‌یابند.
• این پروتئین‌ها نیز به رولو شدن گلبول‌های قرمز کمک کرده و ESR را بالا می‌برند.

3- پروتئین واکنش التهابی C یا  CRP (C-Reactive Protein)

• به‌طور غیرمستقیم باعث افزایش ESR می‌شود.
• گرچه CRP خودش در ESR اندازه‌گیری نمی‌شود، اما هم‌زمان با ESR افزایش می‌یابد و با آن همبستگی دارد.

4- آلفا-2 ماکروگلوبولین  (α2-macroglobulin)

• از پروتئین‌های فاز حاد است.
• در برخی بیماری‌ها و در بارداری افزایش می‌یابد و می‌تواند بر ESR اثر بگذارد.

5- آمیلویید A سرمی  (Serum Amyloid A)

• از پروتئین‌های فاز حاد قوی است و در التهاب‌ها به شدت افزایش می‌یابد.
• ممکن است در شرایط خاصی مانند التهاب مزمن یا آمیلوئیدوز دیده شود.

6- هاپتوگلوبین (Haptoglobin) و سرولوپلاسمین  (Ceruloplasmin)

• این پروتئین‌ها هم در پاسخ به التهاب افزایش می‌یابند و می‌توانند در بالا رفتن ESR نقش داشته باشند، اگرچه نقش‌شان فرعی‌تر از فیبرینوژن است.

پروتئین‌هایی که باعث کاهش ESR می‌شوند:

1- آلبومین  (Albumin)

• آلبومین یک پروتئین منفی فاز حاد است؛ یعنی در زمان التهاب کاهش می‌یابد.
• وجود آلبومین بالا مانع چسبیدن گلبول‌های قرمز به هم می‌شود و در نتیجه منجر به کاهش  ESRمی شود.
• پس در التهاب، کاهش آلبومین باعث کمک به افزایش ESR می شود.

 
چه عواملی باعث افزایش ESR می‌شوند؟

• عفونت‌ها (به‌ویژه عفونت های مزمن)
• بیماری‌های التهابی مزمن (مانند لوپوس، RA)
• سرطان‌ها: بسیاری از سرطان‌ها باعث تولید موادی مانند فیبرینوژن، پروتئین C-reactive (CRP)، و گلوبولین‌ها می‌شوند که به عنوان پروتئین‌های فاز حاد شناخته می‌شوند. از طرف دیگر تومورها ممکن است باعث تحریک سیستم ایمنی و ایجاد واکنش التهابی شوند. حتی اگر خود تومور مستقیماً باعث التهاب نشود، پاسخ بدن به آن می‌تواند یک حالت التهابی ایجاد کند که منجر به افزایش  ESR شود. در بعضی از سرطان‌ها، با مکانیسم دیگری التهاب دیده می شود، بدین صورت که قسمت‌هایی از تومور ممکن است به علت نرسیدن خون کافی دچار مرگ بافتی (نکروز) شوند که این موضوع نیز موجب پاسخ التهابی و بالا رفتن ESR می‌شود.
• بیماری‌های کلیوی: بسیاری از بیماری‌های کلیوی، مثل گلومرولونفریت یا نفریت لوپوسی، همراه با التهاب مزمن هستند. بیماران کلیوی معمولاً دچار کم‌خونی می‌شوند، چون کلیه‌ها نمی‌توانند به‌خوبی هورمون اریتروپویتین بسازند (هورمونی که تولید گلبول قرمز را تحریک می‌کند).  در کم‌خونی، گلبول‌های قرمز سبک‌تر و در حین حال کوچک‌تر می‌شوند و راحت‌تر ته‌نشین می‌شوند و درنتیجه منجر به افزایش  ESRمی شود.
• کم‌خونی: در کم‌خونی، تعداد یا حجم گلبول‌های قرمز کاهش می‌یابد. وقتی گلبول قرمز کم باشد، فضای بیشتری در پلاسما وجود دارد، و گلبول‌ها با اصطکاک کمتر ته‌نشین می‌شوند. در برخی انواع کم‌خونی (مثل کم‌خونی میکروسیتیک یا ماکروسیتیک)، تغییر در اندازه و شکل گلبول قرمز، رسوب آن‌ها را آسان‌تر می‌کند. این موضوع باعث افزایش سرعت ته‌نشینی می‌شود.
• بارداری: در بارداری، سطح فیبرینوژن (که یکی از مهم‌ترین عوامل مؤثر در افزایش ESR است) به طور طبیعی افزایش می‌یابد. این افزایش بخشی از سازگاری سیستم خون‌ریزی و انعقاد برای آمادگی بدن در هنگام زایمان است. سطح گلوبولین‌ها و سایر پروتئین‌های پلاسما نیز در بارداری افزایش می‌یابد، که به افزایش ویسکوزیته (غلظت) پلاسما کمک می‌کند و موجب افزایش ESR  می‌شود.  در بارداری، حجم پلاسما بیشتر از تعداد گلبول‌های قرمز افزایش می‌یابد (هموودیلوشن)، که باعث کاهش هماتوکریت می‌شود.  کاهش هماتوکریت باعث می‌شود گلبول‌های قرمز راحت‌تر ته‌نشین می شوند و درنتیجه ESR افزایش می یابد. هورمون‌هایی مانند استروژن و پروژسترون در دوران بارداری بر عملکرد کبد و ساخت پروتئین‌های پلاسما تأثیر می‌گذارند، که این تغییرات هم به افزایش ESR کمک می‌کنند.
• افزایش سن: با افزایش سن، سطح برخی از پروتئین‌های پلاسما مانند فیبرینوژن و گلوبولین‌ها افزایش پیدا می‌کند. افراد مسن بیشتر در معرض بیماری‌های التهابی خفیف یا مزمن هستند (مثل آرتروز، بیماری‌های عروق، دیابت، بیماری‌های خودایمنی)، که می‌تواند مقدار ESR را حتی بدون علائم واضح بالا ببرد. بطوریکه بالای 70 سال میزان نرمال سدیمان به 30 تا 40 میلیمتر در ساعت می رسد.
• مصرف برخی داروها (مثل استروئیدها یا ضدبارداری خوراکی)
• مقادیر بسیار بالا (بیش از 100 mm/hr) معمولاً بیانگر وجود یک بیماری زمینه‌ای جدی است.

تاثیر داروها بر روی سدیمان

تأثیر داروها بر روی سدیمان خون (ESR) موضوع مهمی در تفسیر نتایج آزمایشگاهی است، چون برخی داروها می‌توانند به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم باعث افزایش یا کاهش ESR شوند — حتی بدون وجود التهاب واقعی.

بیماری‌های شایعی که با افزایش ESR همراه هستند:

• آرتریت روماتوئید  (Rheumatoid arthritis)
• اسپوندیلیت آنکیلوزان  (Ankylosing spondylitis)
• پلی‌میالژی روماتیکا  (Polymyalgia rheumatica)
• آرتریت سلول غول‌آسا  (Giant cell arteritis)
• لوپوس اریتماتوز سیستمیک (SLE)
• بیماریهای التهابی روده (Inflammatory Bowel Diseases = IBD) 
• برخی عفونت‌ها
• برخی تومورها یا سرطان‌ها

 
چه عواملی باعث کاهش ESR می‌شوند؟

• معمولاً جای نگرانی ندارد.
• پلی‌سیتمی (افزایش غیرطبیعی سلول‌های خونی)
• اختلالات شکلی در گلبول‌های قرمز (مثل اسفروسیتوز یا سیکل سل): بدلیل نوع فرم گلبول قرمز، فضاهای خالی زیادی بین گلبول ها ایجاد می شود که سبب گیر افتادن پلاسما در آنجا شده و در نتیجه باعث کاهش حجم پلاسمای بالای گلبولهای قرمز می شود. به این پدیده گیر افتادن پلاسما (plasm trap) می گویند. 
• نارسایی قلبی شدید
• درمان با داروهای ضدالتهاب قوی
• هایپرگلوبولینمی یا اختلالات پروتئین های سرم

محدودیت‌های تست ESR:

• غیراختصاصی بودن: این تست فقط وجود التهاب را نشان می‌دهد، اما نوع بیماری یا محل التهاب را مشخص نمی‌کند. بنابراین باید همراه با سایر تست‌های تشخیصی تفسیر شود.
• تغییرات طبیعی: سطح نرمال ESR بسته به سن و جنس متفاوت است. مثلاً افراد مسن‌تر و زنان معمولاً سطح ESR بالاتری دارند.
• ممکن است در بیماری حاد، نرمال باشد و در بیماری مزمن خیلی بالا، چون سرعت واکنش این تست برخلاف CRP به واکنش های التهابی کندتر و آهسته تر است.
• ESR  ممکن است با کم‌خونی به طور کاذب بالا برود.
• برخی شرایط مثل بارداری می‌توانند ESR را بدون وجود بیماری افزایش دهند.
• داروها: برخی داروها می‌توانند نتیجه‌ی ESR را تغییر دهند. بنابراین باید پزشک را از همه داروها و مکمل‌هایی که مصرف می‌کنید، آگاه کنید.

 
ESR و CRP چه تفاوتی دارند؟

چرا تست ESR انجام می‌شود؟

پزشک ممکن است برای تشخیص یا پایش بیماری‌های التهابی، این آزمایش را تجویز کند، به‌ویژه زمانی که علائم زیر وجود دارند:
• تب‌های بی‌دلیل
• درد مفاصل یا آرتریت
• خشکی و یا سفتی مفاصل
• علائم عضلانی
• سردردها
• پایش یک بیماری التهابی موجود جهت بررسی شدت یا پیشرفت آن
• ارزیابی اثربخشی درمان‌های ضدالتهابی

نحوه انجام تست:

• نمونه خون وریدی از بازو گرفته می‌شود.
• در لوله‌ای مخصوص به‌نام Westergren قرار می‌گیرد.
• بعد از یک ساعت، مقدار رسوب گلبول‌های قرمز اندازه‌گیری می‌شود (بر حسب میلی‌متر).

 

آمادگی خاص برای آزمایش لازم نیست، اما:

• بهتر است ناشتا باشید (برای دقت بالاتر، به‌ویژه اگر همراه با آزمایش‌های دیگر انجام می‌شود)
• داروهایی که مصرف می‌کنید را به پزشک اطلاع دهید

 

جمع‌بندی نهایی:

• ESR  یک تست ساده و ارزان‌قیمت برای بررسی وجود التهاب در بدن است.
• برای تشخیص قطعی کافی نیست و باید همراه با سایر تست‌ها و علائم بالینی تفسیر شود.
• بالا بودن ESR همیشه نشانه بیماری نیست؛ باید در زمینه بالینی بیمار این تست ارزیابی شود.
• در بیمارانی که داروهای ضدالتهاب یا کورتون مصرف می‌کنند، حتی در صورت وجود التهاب، ممکن استESR  به‌طور کاذب پایین باشد.
• در زنانی که از OCP  یا HRT استفاده می‌کنند، ESR  ممکن است بالا باشد بدون وجود بیماری زمینه‌ای.