نکاتی در ارتباط با تست آهن خون

آهن خون یا Serum Iron  به مقدار آهنی اشاره دارد که در جریان خون گردش می‌کند و به پروتئینی به نام ترانسفرین (Transferrin)  بعنوان ناقل آهن در خون متصل می شود.

آهن نقش حیاتی در ساخت هموگلوبین دارد، که اکسیژن را در گلبول‌های قرمز حمل می‌کند.

آهن همینطور نقش مهمی در بسیاری از فرآیندهای سلولی حیاتی ایفا می کند. این تست معمولاً به‌همراه تست‌های دیگر برای ارزیابی موارد ذیل مورد استفاده قرار می گیرد:

• تشخیص انواع مختلف کم خونی از کم خونی فقر آهن

• بیماری‌های مزمن التهابی

• اختلالات بار اضافی آهن مانند هموکروماتوز

تعریف و عملکرد آهن خون

• آهن خون شامل آهنی است که در حال گردش است، نه آهن ذخیره‌شده در بدن (در فریتین یا هموسیدرین و یا آهن موجود در داخل گلبول‌های قرمز).

• تقریباً 70%  آهن بدن در ساختار هموگلوبین خون وجود دارد و مقدار کمی نیز در مایعات بدن (مثل خون) به‌صورت متصل به ترانسفرین دیده می‌شود.

• اندازه گیری آهن خون به ارزیابی وضعیت آهن بدن کمک می‌کند و مشخص می‌سازد که آیا مقدار کافی آهن برای عملکردهای مختلف بدن در دسترس هست یا نه. 

• آهن د ر ساختار میوگلوبین (پروتئین حاوی آهن) در عضلات نقش مهمی دارد و این پروتئین جهت ذخیره و انتقال اکسیژن در عضلات و انقباض عضلانی رل مهمی دارد.

• آهن در فعالیت بسیاری از آنزیم‌ها نقش دارد، از جمله:

 - آنزیم‌های دخیل در تولید انرژی (تنفس سلولی)،

 - آنزیم‌های دخیل در سنتز DNA  و  RNA

 - و آنزیم‌های دخیل در سیستم سم‌زدایی کبد (مثل سیتوکروم P450 - گروهی از آنزیم‌ها که مسئول اکسیداسیون بسیاری از داروها و سموم هستند -، الکل دهیدروژناز – جهت اکسیداسیون الکل به استالدئیدها -، آلدئید هیدروژناز – در اکسیداسیون استالدئید به اسید استیک -، منو آمین اکسیداز –

 - مسئول تجزیه نوروترانسمیتر (دوپامین و نورآدرنالین) -،

 - آنزیمهای دخیل در کونژوگاسیون و خنثی سازی (مثل بیلی روبین، فسفاتها).


• آهن برای رشد و عملکرد طبیعی سیستم عصبی مرکزی ضروری است، بطوریکه کمبود آهن در کودکان منجر به اختلال در یادگیری، تمرکز و رشد ذهنی می شود.

• آهن برای عملکرد صحیح گلبول‌های سفید خون و مبارزه با عفونت‌ها ضروری است، بطوریکه کمبود آهن منجر به ضعف سیستم ایمنی و در نتیجه افزایش استعداد به عفونت‌ها می شود.

• آهن به تنظیم دمای بدن و تولید هورمون‌های تیروئیدی کمک می‌کند.

 

مقدار نرمال آهن خون  (Serum Iron)

سطح نرمال آهن سرم بسته به جنس و سن متفاوت است، اما به‌طور کلی در محدوده 60  تا 170 میکروگرم در دسی‌لیتر (μg/dL) قرار دارد.

واحد رایج: میکروگرم در دسی‌لیتر (μg/dL)

توجه: مقادیر دقیق بسته به آزمایشگاه ممکن است کمی متفاوت باشد.

علل کاهش آهن خون

1. کمبود آهن در رژیم غذایی

2. خونریزی مزمن (قاعدگی های سنگین، خونریزی های گوارشی، بواسیر، اهدای خون مکرر)

3. سوء جذب (در سلیاک، بیماری التهابی روده، جراحی‌های گوارشی)

4. افزایش نیاز (بارداری، شیردهی و یا رشد سریع در کودکان)

5. بیماری های مزمن کلیوی یا التهابی

علائم احتمالی مرتبط با کمبود آهن

• خستگی، بی‌حالی

• ریزش مو

• ضعف تمرکز

• گاهی کاهش میل یا قدرت جنسی

• ناخن‌های شکننده یا قاشقی‌شکل

• تنگی نفس یا تپش قلب با فعالیت کم

علل افزایش آهن خون

1. مصرف بیش‌ازحد غذاهایی غنی از آهن: نظیر مصرف بیش از حد گوشت قرمز، جگر و غذاهای غنی‌شده با آهن.

2. هموکروماتوز و یا Hereditary Hemochromatosis (بیماری ژنتیکی که با جذب بیش از حد آهن و در نتیجه تجمع آهن در بدن همراه است)، و شایعترین علت افزایش آهن است.

3. آسیب‌های کبدی (مثل هپاتیت، سیروز و یا هر گونه آسیب کبدی دیگر)، بدلیل آنکه اختلال در ذخیره و متابولیسم آهن وجود دارد.

4. برخی کم خونی ها (مثل آنمی های همولیتیک یا آنمی سیدروبلاستیک)

5. تزریق مکرر خون (مثلاً در بیماران مبتلا به تالاسمی ماژور)، بدلیل آنکه بدن مکانیسم دفع فعال برای آهن ندارد، بنابراین افزایش ورودی آهن به بدن، منجر به تجمع آهن در بدن می شود.

6. مصرف بیش از حد مکمل آهن و یا تزریق آهن: بخصوص در کودکان یا سالمندان.

علائم افزایش آهن

علائم معمولاً تدریجی ظاهر می‌شوند:

• خستگی مزمن

• درد مفاصل (بخصوص دست‌ها)

• تیره شدن پوست (شبیه برنزه شدن)

• کاهش میل جنسی یا ناتوانی جنسی

• بزرگی کبد یا کبد چرب

• آریتمی یا نارسایی قلبی

• دیابت (به علت آسیب به پانکراس)

 شرایط انجام تست

• آزمایش باید صبح ناشتا انجام شود (ترجیحاً بین ساعت 7 تا 10 صبح)، چون سطح آهن در طول روز نوسان دارد و صبح‌ها بالاتر است.

• حداقل مدت زمان ناشتایی توصیه‌شده برای آزمایش آهن خون (Serum Iron) معمولاً ۸ تا ۱۲ ساعت است.

• در طول مدت ناشتایی، نوشیدن مقدار کمی آب ساده مجاز است، اما مصرف هرگونه غذا یا نوشیدنی (مثل چای، قهوه، آب‌میوه، یا مکمل‌ها) ممنوع است.

• از مصرف مکمل آهن 24 تا 48 ساعت پیش از آزمایش خودداری شود.

• وجود التهاب یا عفونت فعال می‌تواند سطح آهن را پایین‌تر از حد واقعی نشان دهد.

• اگر قرار است همزمان آزمایش‌های مرتبط مانند فریتین، TIBC، یا اشباع ترانسفرین نیز انجام شود، همان شرایط ناشتایی ۸ تا ۱۲ ساعته کفایت می‌کند. 

تست‌های مکملی که همراه با تست آهن درخواست می‌شوند

چون آهن خون به تنهایی برای تشخیص کافی نیست، معمولاً همراه تست‌های زیر بررسی می‌شود

عوامل مؤثر بر سطح آهن سرم

• تغییرات روزانه: سطح آهن معمولاً در صبح بالاتر است.

• قاعدگی: سطح آهن ممکن است در طول چرخه قاعدگی نوسان داشته باشد (به دلیل از دست رفتن خون در دوران قاعدگی، در برخی زنان سطح آهن سرم و فریتین (ذخایر آهن) ممکن است کاهش خفیف پیدا کند،

به‌ویژه در دوره‌های قاعدگی شدید یا طولانی)

زنانی که پریودهای سنگین (menorrhagia) دارند، بیشتر در معرض فقر آهن و کم‌خونی هستند. بعبارتی پریودهای سنگین که منجر به فقر آهن می شود،

فقر آهن هم خونریزی قاعدگی را تشدید می کند و در نتیجه در اثر عدم درمان مناسب این سیکل منجر به بدتر شدن هم فقر آهن و هم بروز منوراژی می شود.


• بارداری: نیاز به آهن در دوران بارداری افزایش می‌یابد.

• التهاب: شرایط التهابی می‌توانند بر آهن سرم و TIBC تأثیر بگذارند.

• برخی داروها: بعضی از داروها ممکن است بر سطح آهن تأثیر بگذارند.

چرا فقط "آهن خون" کافی نیست؟

چون سطح آهن می‌تواند تحت تأثیر تغذیه در چند روز اخیر، نوسان بالا در طی روز، بیماری‌ها و زمان نمونه‌گیری باشد،

تفسیر آن بدون در نظر گرفتن Ferritin  و  TIBC (ظرفیت کل اتصال به آهن) ممکن است گمراه‌کننده باشد.

تفاوت بین Ferritin و Iron خون چیست؟

تفسیر بهتر آهن خون

چون "Serum Iron" تنها بخشی از وضعیت آهن بدن را نشان می‌دهد، برای تفسیر صحیح باید همراه با موارد زیر بررسی شود:

کاربردهای بالینی آزمایش آهن سرم 

• تشخیص و پایش بیماری‌های مرتبط با آهن

• راهنمایی در تصمیم‌گیری‌های درمانی

• بررسی اثربخشی مکمل‌های آهن یا درمان با داروهای دفع‌کننده آهن  (chelation) استفاده می شود.

ترتیب تغییرات تست های مرتبط با آهن خون در کمبودهای تدریجی آهن

در کمبود تدریجی آهن (مانند خونریزی‌های مزمن یا فقر آهن تغذیه‌ای)، تغییرات آزمایش‌های مرتبط با آهن به ترتیب زمانی و پاتوفیزیولوژیک اتفاق می‌افتند.

ترتیب کلاسیک این تغییرات به شکل زیر است:

1- کاهش فریتین سرم

• اولین تغییر آزمایشگاهی

• نشانگر ذخایر آهن بدن است.

• فریتین پایین تقریباً به‌طور قطعی نشان‌دهنده کمبود آهن است (مگر در شرایط التهابی که ممکن است به‌صورت کاذب بالا باشد).

2- افزایش ظرفیت کل اتصال به آهن  (TIBC)

• نشان‌دهنده افزایش تولید ترانسفرین توسط کبد برای جذب آهن بیشتر است.

• در کمبود آهن، TIBC  افزایش می‌یابد.

• درصد اشباع ترانسفرین نیز به دنبال کاهش آهن کاهش می‌یابد.

3- کاهش آهن سرم  (Serum Iron)

• آهن آزاد در گردش کاهش می‌یابد، اما این معمولاً بعد از کاهش فریتین و افزایش TIBC اتفاق می‌افتد.

4- کاهش اشباع ترانسفرین  (Transferrin Saturation)

• با توجه به کاهش آهن سرم و افزایش TIBC، درصد اشباع کاهش پیدا می‌کند.

• اغلب کمتر از 15% در کمبود آهن می‌رسد (میزان نرمال آن در زنان بین 15 تا 50% و در مردان 20 تا 50% است و در هموکروماتوز بالای 50% است).

5- افزایش پروتوپورفیرین گلبول قرمز یا افزایش گیرنده محلول ترانسفرین  (sTfR)

• در مراحل نسبتاً بعدی دیده می‌شود.

• sTfR  در کمبود واقعی آهن بالا می‌رود، در حالی که در آنمی بیماری مزمن معمولاً طبیعی است.

6- بروز علائم در CBC  (شمارش سلول‌های خونی):

• آنمی (کاهش Hb  و Hct )

• کاهش MCV و MCH  ← نشانه آنمی میکروسیتیک-هیپوکروم

• این تغییرات در مراحل نهایی کمبود آهن ظاهر می‌شوند.

در کودکان چه نکاتی مهم‌تر است؟

• در کودکان، فقر آهن بسیار شایع است و ممکن است بدون علامت باشد.

• حتی با CBC نرمال، کمبود ذخیره آهن (Ferritin  پایین) می‌تواند وجود داشته باشد.

• کودکانی با اشتهای کم، رژیم گیاه‌خواری یا شیر زیاد بدون آهن، بیشتر در معرض خطر هستند.

خلاصه کاربردی:

• Iron  پایین  به اضافه Ferritin پایین  ←   کمبود آهن واقعی

• Iron  پایین  به اضافه Ferritin نرمال یا بالا ←  احتمال التهاب یا بیماری مزمن

• Iron  بالا  به اضافه  Ferritin بالا ←  بار اضافی آهن (احتمال هموکروماتوز یا کبد چرب)

جمع‌بندی کاربردی برای پزشکان و خانواده‌ها:

• برای بررسی وضعیت آهن بدن، حتماً پانل Iron + Ferritin + TIBC + Saturation  را در کنار هم تفسیر کنید.

• اگر فقط Iron پایین است ولی Ferritin نرمال یا بالا است، ممکن است علت التهاب یا بیماری مزمن باشد، نه کمبود واقعی آهن.

• در صورت مشکوک بودن به فقر آهن، مکمل درمانی آزمایشی نیز یک راه تشخیصی - درمانی است (چک پاسخ به آهن خوراکی طی 4–6 هفته).