نکاتی در مورد تست CBC و یا Complete Blood Count

آزمایش شمارش کامل سلول‌های خونCBC (Complete Blood Count) ، یکی از رایج‌ترین و مفیدترین آزمایش‌ها در پزشکی است.

این تست اطلاعاتی در مورد انواع مختلف سلول‌های موجود در خون شما، از جمله گلبول‌های قرمز، گلبول‌های سفید و پلاکت‌ها ارائه می‌دهد.

این تست، اطلاعات دقیقی درباره‌ی وضعیت کلی سلامت، کم‌خونی، عفونت‌ها، اختلالات خونی یا ایمنی ارائه می‌دهد و کمک به تشخیص و پیگیری بسیاری از بیماری‌ها استفاده می‌شود.

در ادامه، تمام اجزای مهم آزمایش CBC را به زبان ساده و کاربردی توضیح می‌دهم:

اجزای اصلی تست CBC:

1- شمارش گلبول‌های قرمز  RBC  و یا Red Blood Cell Count

• وظیفه: حمل اکسیژن از ریه ها به بافت‌ها و حمل دی اکسید کربن از بافت ها به ریه ها

• مقادیر پایین:

علل کاهش RBC  (آنمی)

اگر RBC کمتر از حد طبیعی باشد، ممکن است علت یکی از موارد زیر باشد:

- کم‌خونی فقر آهن

- کم‌خونی ناشی از بیماریهای مزمن (در بیماری‌های مزمن یا التهابی)

- کم خونی ناشی از کمبود B12 یا فولیک اسید

- از دست دادن خون ناشی از خونریزی داخلی و یا خارجی (قاعدگی سنگین، زخم گوارشی، جراحی)

- اختلالات مغز استخوان (مثل MDS یا لوسمی‌ها)

- همولیز (تخریب گلبول‌های قرمز چه بصورت فیزیکی و چه در اثر آنتی بادی های ضد گلبول قرمز)


• مقادیر بالا: 

علل افزایش RBC  (اریتروسیتوز / پلی‌سیتمی)

اگر RBC بیشتر از حد طبیعی باشد، ممکن است نشان‌دهنده‌ی:

- پلی‌سیتمی ورا (سرطان خوش‌خیم مغز استخوان)

- سیگار کشیدن مزمن (هیپوکسی مزمن)

- بیماری‌های ریوی مزمن مثل  COPD

- زندگی در ارتفاعات

- افزایش اریتروپویتین (تومور کلیه یا هیپوکسی)

- کم‌آبی شدید (غلظت RBC زیاد دیده می‌شود ولی واقعی نیست)

مقدار نرمال RBC

2- هموگلوبین  Hemoglobin (Hb or Hgb)

هموگلوبین یک پروتئین حاوی آهن در داخل گلبول‌های قرمز است که وظیفه‌ی آن حمل اکسیژن از ریه‌ها به بافت‌ها و بازگرداندن دی‌اکسیدکربن از بافت‌ها به ریه‌ها است.

• پروتئینی در گلبول قرمز که حمل اکسیژن و دی اکسید کربن را برعهده دارد.

• شاخص اصلی تشخیص کم‌خونی

• مقادیر پایین (کم خونی و یا آنمی):

علل شایع کاهش هموگلوبین:

علائم کم‌خونی:

• ضعف، خستگی

• رنگ‌پریدگی پوست یا مخاط

• تنگی نفس

• تپش قلب

• سردرد یا سرگیجه

• مقادیر بالا: دهیدراتاسیون، بیماری‌های مزمن ریوی

مقدار نرمال هموگلوبین

3- هماتوکریت یا  Hematocrit (Hct)

تست هماتوکریت (Hematocrit  یا HCT) یکی از اجزای اصلی آزمایش خون کامل (CBC) است و نشان می‌دهد که چه درصدی از حجم کل خون را گلبول‌های قرمز تشکیل می‌دهند.

• درصد حجم خون که توسط گلبول‌های قرمز اشغال شده، بطور مثال: اگر هماتوکریت ۴۵٪ باشد یعنی ۴۵ درصد از حجم خون از گلبول‌های قرمز تشکیل شده است.

• همراه با Hb برای ارزیابی کم‌خونی بررسی می‌شود.

محدوده نرمال هماتوکریت:

علل افزایش هماتوکریت (HCT  بالا):

1. کم‌آبی بدن (dehydration):  شایع‌ترین علت

2. بیماری‌های ریوی مزمن (مثل COPD)

3. زندگی در ارتفاع بالا

4. بیماری پلی‌سیتمی ورا (افزایش تولید گلبول قرمز در مغز استخوان)

5. استعمال دخانیات

6. مصرف داروهای محرک تولید گلبول قرمز (مانند EPO در ورزشکاران)

علل کاهش هماتوکریت (HCT  پایین):

1. کم‌خونی (فقر آهن، فقر ویتامین B12 یا اسیدفولیک، آنمی مزمن)

2. خونریزی (حاد یا مزمن، مانند قاعدگی سنگین یا زخم معده)

3. حاملگی (به دلیل افزایش حجم پلاسما)

4. بیماری‌های مزمن کلیوی یا کبدی

5. سرطان‌های مغز استخوان (مثل لوسمی)

4- حجم متوسط گلبول قرمز یا MCV (Mean Corpuscular Volume)

تست MCV  (میانگین حجم گلبول قرمز  = Mean Corpuscular Volume) یکی از شاخص‌های مهم در آزمایش CBC  است و کمک زیادی به تشخیص نوع کم‌خونی می‌کند.

مقدار نرمال MCV:

اگر MCV بالا باشد (بیش از 100) → ماکروسیتوز (گلبول‌های قرمز بزرگ‌تر از حد طبیعی):

🔹 علل شایع:

• کمبود ویتامین B12 یا اسیدفولیک

• بیماری کبدی

• کم‌کاری تیروئید

• الکل‌گرایی مزمن

• برخی داروها (مثلاً شیمی‌درمانی)

اگر MCV پایین باشد (کمتر از 80) → میکروسیتوز (گلبول‌های قرمز کوچک‌تر):

🔹 علل شایع:

• کم‌خونی فقر آهن

• تالاسمی

• بیماری‌های مزمن (کم‌خونی مزمن التهابی)

• مسمومیت با سرب

اگر MCV طبیعی باشد (80–100) اما هموگلوبین پایین باشد، یعنی:

• کم‌خونی نورموکروم نورموسیتیک مثل:

o نارسایی کلیه

o بیماری‌های مزمن

o خونریزی حاد

5- مقدار محتوای هموگلوبین در هر گلبول قرمز MCH

تست MCH  (میانگین میزان هموگلوبین در هر گلبول قرمز  = Mean Corpuscular Hemoglobin) یکی دیگر از شاخص‌های مهم در آزمایش خون CBC  است که به ما کمک می‌کند تا مقدار هموگلوبین موجود در هر گلبول قرمز را بفهمیم.

• MCH  نشان می‌دهد که هر گلبول قرمز به‌طور میانگین چقدر هموگلوبین دارد.

• هموگلوبین همان ماده‌ای است که وظیفه‌ی حمل اکسیژن در گلبول‌های قرمز را دارد.

• واحد آن پیکوگرم (pg) است.

مقدار نرمال MCH:

اگر MCH پایین باشد:

🔸 یعنی هیپوکرومیک یا رنگ‌پریده بودن گلبول‌های قرمز

🔹 علل شایع:

• کم‌خونی فقر آهن

• تالاسمی

• خون‌ریزی مزمناگر MCH بالا باشد:

🔸 یعنی هیپرکرومیک یا مقدار زیاد هموگلوبین در هر سلول

🔹 علل شایع:

• کمبود ویتامین B12 یا فولات (در کنار MCV بالا)

• بیماری‌های کبدی

• الکلیسم مزمن

• گلبول‌های قرمز غیرطبیعی (مثل اسفروسیتوز ارثی)

فرمول:

MCH = (هموگلوبین × 10) ÷ RBC (بر حسب میلیون)

6- مقدار محتوای هموگلوبین در هر گلبول قرمز   MCHC

• پایین بودن: هیپوکرومیک (رنگ‌پریده)، مثل فقر آهن

• بالا بودن: در برخی بیماری‌های خونی دیده می‌شود

7- میزان تنوع در اندازه گلبول‌های قرمز  یا  RDW (Red cell Distribution Width)

• بالا بودن RDW = تفاوت زیاد اندازه سلول‌ها با میانگین یک گلبول قرمز نرمال را نشان می دهد.

• در کم‌خونی فقر آهن، کمبود B12، یا ترکیبی از دو نوع کم‌خونی دیده می‌شود.

گلبول‌های سفید   (White Blood Cells - WBC)

شمارش گلبول‌های سفید (WBC count) یکی از اجزای کلیدی در آزمایش CBC است و کاربردهای زیادی در پزشکی دارد، چون گلبول‌های سفید نقش اساسی در دفاع ایمنی بدن دارند. در ادامه، کاربردهای مهم شمارش گلبول‌های سفید را برایتان توضیح می‌دهم:

• WBC Count:  تعداد گلبول‌های سفید در واحد مشخصی از خون.

o افزایش (لکوسیتوز): عفونت، التهاب، لوسمی، استرس

o کاهش (لکوپنی): نقص ایمنی، بعضی داروها، ویروس‌ها

• WBC Differential  (شمارش افتراقی)

نسبت و تعداد انواع گلبول‌های سفید:

• Neutrophils  (نوتروفیل):  در عفونت‌های باکتریایی بالا می‌رود.

• Lymphocytes  (لنفوسیت): در عفونت‌های ویروسی افزایش می‌یابد.

• Monocytes  (مونوسیت):  در عفونت‌های مزمن و برخی سرطان‌ها افزایش می یابد.

• Eosinophils  (ائوزینوفیل):  در آلرژی و آلودگی‌های انگلی افزایش می‌یابد

• Basophils  (بازوفیل): در شرایط نادری مثل لوسمی یا آلرژی بالا می‌رود.

افتراق گلبول‌های سفید (WBC Differential) :

این بخش نوع و درصد سلول‌های سفید مختلف را مشخص می‌کند:

کاربردهای بالینی شمارش گلبول‌های سفید (WBC)

1- تشخیص عفونت‌ها

• افزایش WBC  (لکوسیتوز):  معمولاً در عفونت‌های باکتریایی، التهاب، ضربه، سوختگی و استرس مشاهده می‌شود.

• کاهشWBC  (لکوپنی): می‌تواند در عفونت‌های ویروسی، بیماری‌های خودایمنی، سوء تغذیه، یا اثرات داروها (مثل شیمی‌درمانی) دیده شود.

2- تشخیص و پیگیری بیماری‌های التهابی و خودایمنی

• در بیماری‌هایی مثل لوپوس (SLE)، آرتریت روماتوئید، و بیماری‌های التهابی روده (IBD) WBC ممکن است افزایش یا کاهش یابد.

3- تشخیص سرطان‌های خون (لوسمی‌ها و لنفوم‌ها)

• افزایش یا کاهش شدید گلبول‌های سفید ممکن است نشانه بیماری‌های مغز استخوان باشد.

• در این موارد معمولاً بررسی افتراقی (WBC Differential) و آزمایش مغز استخوان نیاز است.

4- پایش وضعیت بیماران تحت درمان

• در بیمارانی که داروهای تضعیف‌کننده ایمنی یا شیمی‌درمانی دریافت می‌کنند، کاهش WBC می‌تواند نشان‌دهنده سرکوب مغز استخوان و خطر بالای عفونت باشد.

5- ارزیابی واکنش به استرس فیزیکی یا روانی

• در استرس حاد مانند حمله قلبی، سوختگی شدید، یا جراحی ممکن است شمارش WBC افزایش یابد.

6- تشخیص حساسیت‌ها و آلودگی‌های انگلی

• افزایش ائوزینوفیل‌ها (Eosinophils) در شمارش افتراقی WBC ممکن است نشانه آلرژی یا آلودگی انگلی باشد.

بالا بودن WBC  (لکوسیتوز Leukocytosis) می‌تواند نشانهٔ موارد زیر باشد:

• عفونت باکتریایی شدید

• التهاب (مثل روماتیسم مفصلی)

• استرس فیزیکی یا روحی شدید

• واکنش دارویی (مثل کورتون)

• لوسمی (سرطان خون) –   مخصوصاً اگر WBC بسیار بالا باشد.

• سیگار کشیدن

• آسم یا آلرژی

پایین بودن WBC  (لکوپنی Leukopenia) می‌تواند ناشی از موارد زیر باشد:

• عفونت ویروسی (مثل آنفولانزا، کرونا)

• نارسایی مغز استخوان

• شیمی‌درمانی یا رادیوتراپی

• بیماری‌های خودایمنی (مثل لوپوس)

• کمبودهای تغذیه‌ای (مثل ویتامین B12 یا فولات)

• برخی داروها (مانند کلوزاپین، آنتی‌بیوتیک‌های خاص)پلاکت‌ها  (Platelets - PLT)

پلاکت‌ها (Platelets) سلول‌های کوچکی هستند که از قطعه شدن سلول‌های بزرگی به نام مگاکاریوسیت‌ها (Megakaryocytes) در مغز استخوان به‌وجود می‌آیند. این سلولها:

• فاقد هسته هستند.

• در خون به‌صورت طبیعی بین 150,000 تا 450,000 در هر میکرولیتر یافت می‌شوند.

• طول عمر پلاکت‌ها حدود ۷ تا ۱۰ روز است.

• کبد و طحال نقش مهمی در حذف پلاکت‌های پیر و معیوب دارند.

عملکرد اصلی پلاکت‌ها

پلاکت‌ها در انعقاد خون (hemostasis) نقش اساسی دارند:

1- تشکیل پلاک اولیه:

وقتی یک رگ خونی آسیب می‌بیند:

• پلاکت‌ها به محل آسیب جذب می‌شوند.

• به دیواره رگ می‌چسبند  (از طریق گیرنده‌هایی مثل GpIb و فاکتور فون‌ویلبراند).

• بعد از چسبیدن به دیواره رگ فعال شده و شکل‌شان تغییر می‌کند.

• سپس یک سری مواد شیمیایی ترشح می‌کنند  (مثل ADP، ترومبوکسان A2) که پلاکت‌های دیگر را جذب می‌کند.

• پلاک پلاکتی (تجمع و اتصال پلاکت ها به همدیگر) تشکیل می‌شود.

2- فعال‌سازی مسیر انعقادی:

• پلاکت‌ها فاکتورهایی ترشح می‌کنند که در فعال‌سازی شبکه فیبرین مؤثر است.

• در نهایت با همکاری فیبرین، لخته‌ی پایدار تشکیل می‌شود و خونریزی متوقف می‌شود.

تست‌های آزمایشگاهی مربوط به پلاکت

علل کاهش پلاکت (ترومبوسیتوپنی)

• کاهش تولید:  نارسایی مغز استخوان، لوسمی، کمبود ویتامین B12 یا فولات، داروها (مثل شیمی‌درمانی)

• افزایش تخریب:  بیماریهای نظیر:

-  ITP (بیماری  Immune Thrombocytopenic Purpura یا پورپورای ترومبوسیتوپنیک ایمیون، یک بیماری خودایمنی است که در آن بدن به اشتباه علیه پلاکت‌های خودش آنتی‌بادی می‌سازد و باعث تخریب آن‌ها می‌شود)،

-  DIC (اختلال انعقادی منتشر داخل عروقی – Disseminated Intravascular Coagulation یک وضعیت حاد و خطرناک است که در آن سیستم انعقاد بدن بیش‌فعال می‌شود و به‌طور گسترده‌ای لخته‌های ریز (میکروترومبوز) در عروق کوچک تشکیل می‌دهد، در حالی که هم‌زمان فاکتورهای انعقادی و پلاکت‌ها مصرف شده و بیمار دچار خونریزی می‌شود)،

-  TTP (یا پورپورای ترومبوتیک ترومبوسیتوپنیک - Thrombotic Thrombocytopenic Purpura - یک بیماری نادر، اورژانسی و مرگبار است که در آن: پلاکت‌ها و فیبرین لخته‌های کوچکی (میکروترومبوز) در عروق کوچک تشکیل شده، این لخته‌ها باعث آسیب به سلول‌های خونی و اندام‌ها شده و برخلاف DIC، در TTP مصرف فاکتورهای انعقادی کمتر می باشد، و PT/aPTT معمولاً نرمال است)،

-  سندرم هِلپ (HELLP  که مخفف سه نشانه بارز کلینیکی و آزمایشگاهی به نام  Hemolysis، Elevated Liver enzymes و Low Platelets می باشد، یک عارضه‌ی خطرناک دوران بارداری است که معمولاً در سه‌ماهه سوم بروز می‌کند و زیرمجموعه‌ای از پره‌اکلامپسی یا اکلامپسی به‌شمار می‌رود، ولی گاهی هم بدون فشار خون بالا یا پروتئینوری ظاهر می‌شود)، عفونت‌ها (مانند HIV، هپاتیت)، داروها


• گیر افتادن در طحال:  بزرگی طحال در سیروز، لنفوم، عفونت‌های مزمن

• دلایل ایمنی:  مثل بیماریهای:

-  HIT (Heparin-Induced Thrombocytopenia)  یک عارضه‌ی ایمنی و بالقوه خطرناک است که به دنبال مصرف داروی هپارین (چه unfractionated و چه  LMWH) رخ می‌دهد.

در این بیماری: آنتی‌بادی‌هایی علیه کمپلکس هپارین + فاکتور پلاکتی ۴ (PF4) ساخته می‌شود. این آنتی‌بادی‌ها باعث فعال‌سازی غیرطبیعی پلاکت‌ها و ترومبوز گسترده می‌شوند، با وجود اینکه پلاکت‌ها در خون کاهش می‌یابند.


-  در بیماری ITP هم به دلایل ایمنی تخریب پلاکتی داریم.

علل افزایش پلاکت (ترومبوسیتوز)

• ثانویه (واکنشی):  کم‌خونی فقر آهن، عفونت، التهاب مزمن، بعد از جراحی یا خونریزی

• اولیه (اختلال پرولیفراتیو): پلی‌سیتمی ورا، ترومبوسیتمی اساسی، میلوفیبروز

• کاذب: خطای آزمایشگاهی در اثر شمارش اشتباه میکروذراتی به جای پلاکت در دستگاههای اتومات انجام CBC صورت می گیرد.

چه زمانی بررسی پلاکت لازم است؟

درصورت وجود:

• کبودی یا خونریزی بدون علت

• قبل از جراحی

• در پیگیری کم‌خونی‌ها

• در ارزیابی بیماری‌های خودایمنی، مغز استخوان یا کبد

• بعد از مصرف برخی داروها (مثل هپارین، تیازیدها، شیمی‌درمانی)

نکات مهم برای بالین:

• کاهش شدید پلاکت  ( کمتر و یا مساوی 20,000):  خطر بالای خونریزی

• افزایش زیاد پلاکت  (بیشتر از 1 میلیون): خطر لخته

• مهم است که هم عدد پلاکت و هم عملکرد آن بررسی شود.

بطور خلاصه تست CBC چه مواردی را بررسی می‌کند؟

• کم‌خونی

• عفونت‌ها

• اختلالات خونی (مثل لوسمی)

• پاسخ بدن به دارو یا شیمی‌درمانی

• آمادگی پیش از جراحی یا ارزیابی سلامت عمومی

آیا آمادگی خاصی برای CBC نیاز است؟

1- ناشتا بودن  (Fasting):

• برای CBC  تنها، ناشتا بودن الزامی نیست.

• اما اگر همراه با آزمایش‌های دیگر مانند قند خون، چربی خون، آهن یا ویتامین‌ها باشد، معمولاً باید 8  تا 12 ساعت ناشتا باشید.

2- اطلاع به آزمایشگاه در موارد زیر:

• مصرف داروها:  برخی داروها مانند شیمی‌درمانی، داروهای ضدالتهاب، ضدصرع و داروهای سرکوب ایمنی ممکن است بر نتایج تأثیر بگذارند.

• سابقه بیماری:  مانند عفونت اخیر، کم‌خونی، خونریزی یا بیماری‌های مزمن.

• بارداری یا قاعدگی:  می‌تواند بر برخی پارامترهای CBC مانند هموگلوبین و پلاکت اثر بگذارد.

3- عدم انجام ورزش یا فعالیت شدید قبل از آزمایش:

• فعالیت بدنی شدید پیش از نمونه‌گیری می‌تواند سبب افزایش گلبول‌های سفید یا تغییر در هماتوکریت شود.

4- هیدراته بودن (نوشیدن مایعات):

• نوشیدن آب کافی باعث می‌شود نمونه‌گیری آسان‌تر و نتایج هم دقیق‌تر باشد (کم‌آبی بدن می‌تواند هموگلوبین و هماتوکریت را بطور کاذب بالا نشان دهد).

5- عدم مصرف سیگار یا الکل پیش از آزمایش:

• توصیه می‌شود از مصرف سیگار یا الکل حداقل 12 ساعت قبل از آزمایش خودداری شود، زیرا ممکن است بر برخی نتایج مانند WBC تأثیر بگذارند.