تست های بررسی عملکرد کلیه

 تست‌های بررسی عملکرد کلیه به دو دسته کلی تقسیم می‌شوند:

آزمایش‌های خون و آزمایش‌های ادرار.

در ادامه مهم‌ترین تست‌های هر دسته را برای بررسی کلیه معرفی می‌کنم:

 

🧪 آزمایش‌های خون برای بررسی عملکرد کلیه:
1- کراتینین (Creatinine):

• کراتینین یک ماده زائد است که از تجزیه کراتین در عضلات تولید می‌شود.
  
  
• از طریق کلیه‌ها به‌طور طبیعی از بدن دفع می‌گردد.
  
  
• سطح کراتینین خون یکی از اصلی‌ترین شاخص‌های عملکرد کلیه است.
  
  
• افزایش آن نشان‌دهنده کاهش عملکرد کلیه است.
  
  
• افزایش سطح کراتینین به‌تنهایی معیار خوبی برای شناسایی زودهنگام آسیب کلیه نیست.
  
  
  

بالا بودن کراتینین (Creatinine  بالا):

می‌تواند نشانه‌ای از یکی از موارد زیر باشد:

• نارسایی حاد یا مزمن کلیه
  
  
• کاهش جریان خون به کلیه‌ها (مثلاً در افت فشار خون یا دهیدراسیون)
  
  
• انسداد مجاری ادراری (سنگ کلیه، بزرگی پروستات)
  
  
• مصرف داروهایی که به کلیه آسیب می‌زنند )مثلاً  NSAIDs، برخی آنتی‌بیوتیک‌ها(
  
  
• بیماری‌های عضلانی شدید (رابدومیولیز)

پایین بودن کراتینین:

معمولاً اهمیت بالینی خاصی ندارد ولی ممکن است در موارد زیر دیده شود:

• کاهش توده عضلانی (مثلاً در سالمندان یا سوءتغذیه)
  
  
• بارداری
  
  
• بیماری‌های عضلانی شدید که باعث تحلیل عضله شده‌اند

2-  نیتروژن اوره خون( BUN یا  Blood Urea Nitrogen):

• اوره خون (BUN = Blood Urea Nitrogen) یکی دیگر از آزمایش‌های مهم برای بررسی عملکرد کلیه‌هاست،
  
  
• اما نسبت به کراتینین حساسیت و اختصاصیّت کمتری دارد.
  
  
• اوره محصول نهایی تجزیه پروتئین در کبد است.
  
  
• این ماده از طریق کلیه‌ها وارد ادرار شده و دفع می‌شود.
  
  
• همراه با کراتینین برای ارزیابی عملکرد کلیه استفاده می‌شود.
  
  
• مقدار آن در خون می‌تواند تحت تأثیر عملکرد کلیه‌ها، رژیم غذایی، هیدراتاسیون بدن و شرایط کبدی قرار بگیرد.

افزایشBUN  (اوره بالا):

دلایل احتمالی:

• نارسایی کلیه (حاد یا مزمن)
  
  
• دهیدراسیون (کم‌آبی بدن)
  
  
• خونریزی گوارشی
  
  
• رژیم پرپروتئین
  
  
• مصرف بعضی داروها (مثل کورتون‌ها یا تتراسایکلین‌ها)
  
  
• شوک یا نارسایی قلبی (کاهش جریان خون به کلیه)

کاهشBUN  (اوره پایین):

دلایل احتمالی:

• بیماری شدید کبدی (کبد اوره را تولید نمی‌کند)
  
  
• سوءتغذیه یا رژیم کم‌پروتئین
  
  
• مصرف زیاد مایعات
  
  
• بارداری (گاهی کاهش خفیف دارد)

 نسبت BUN/Creatinine :

در برخی موارد، برای کمک به افتراق نوع آسیب کلیوی، از نسبت اوره به کراتینین استفاده می‌شود:

• نسبت بالا  (>20):  دهیدراسیون، خونریزی گوارشی
  
  
• نسبت نرمال  (~10-20):عملکرد طبیعی یا بیماری کلیوی مزمن
  
  
• نسبت پایین  (<10):آسیب کلیوی شدید یا نارسایی کبد

3- نرخ فیلتراسیون گلومرولی(GFR  یا  eGFR):

1. • GFR میزان فیلتراسیون مایع از گلومرول‌های کلیه در هر دقیقه است، و معمولاً بر حسب میلی‌لیتر در دقیقه(mL/min) بیان می‌شود.
     
     
   • تخمینی از میزان تصفیه خون توسط کلیه‌ها.
     
     
   • مقدار طبیعی بالای 90 است؛ مقادیر کمتر نشانه درجات مختلف نارسایی کلیه هستند.
     
     
   • با افزایش سن، GFR به طور طبیعی کاهش می‌یابد.
     
     
   • GFR کمتر از 60 به مدت بیش از 3 ماه معمولاً نشانه بیماری مزمن کلیه(CKD) است.
     
     
   •   GFR در مردان کمی بالاتر از زنان است.
     
     
   • کراتینین سرم  (که برای تخمین GFR استفاده می‌شود) به عضله وابسته و با افزایش حجم عضله سطح آن افزایش می یابد.
     
     
   • کاهش GFR بدون آلبومینوری ممکن است نشان‌دهنده مراحل اولیه یا وابسته به سن باشد.

آزمایش‌های ادرار:

1- آنالیز کامل ادرار (Urinalysis):

• تست کامل ادرار (Urinalysis  یا UA) یکی از رایج‌ترین و پایه‌ای‌ترین آزمایش‌ها در پزشکی است که اطلاعات زیادی درباره عملکرد کلیه‌ها، کبد، متابولیسم، و وجود عفونت یا بیماری‌های سیستم ادراری می‌دهد.
  
  
• بررسی پروتئین، خون، گلوکز، گلبول‌های سفید و قرمز، سیلندرها، و عفونت.
  
  
• مثبت بودن پروتئین در ادرار ممکن است نشانه نفروپاتی، بیماری کلیه یا تب باشد.
  
  
• در روزه‌داری، دیابت کنترل‌نشده، رژیم‌های کتوژنیک یا استفراغ شدید کتون ادرار مثبت می شود.
  
  
• در عفونت، سنگ، ترومای مجاری ادراری یا قاعدگی خون در ادرار مثبت می شود (بصورت هموگلوبین)، اما در در سنگ کلیه، گلومرولونفریت، تروما و عفونت خون بصورت گلبول قرمز کامل دیده می شود.
  
  
• بهترین نمونه، ادرار اول صبح است (غلیظ‌ترین و دقیق‌ترین).
  
  
 
• UA می‌تواند بخشی از غربالگری، بررسی علائم (تب، درد پهلو، تکرر ادرار)، یا مانیتورینگ بیماری مزمن کلیه باشد.

2- آلبومین/کراتینین ادرار (UACR  یا  Albumin-to-Creatinine Ratio):

• نسبت آلبومین به کراتینین ادرار یا UACR (Urine Albumin-to-Creatinine Ratio)  یکی از تست‌های بسیار مهم برای غربالگری آسیب کلیوی زودرس، به‌ویژه در بیماران دیابتی و پرفشارخون است.
  
  
• نسبت مقدار آلبومین(mg) به کراتینین(g) در ادرار، برای تخمین دقیقتر میزان دفع آلبومین در طول شبانه‌روز.
  
  
• چون کراتینین ادرار نسبتاً ثابت است، نسبت آلبومین به کراتینین در یک نمونه ادرار تصادفی، برآورد دقیقی از دفع آلبومین را به ما می‌دهد.
  
  
• افزایش UACR یکی از اولین نشانه‌های آسیب کلیوی در دیابت و فشار خون بالاست.
  
  
• اگر UACR ≥30 باشد، تست باید در دو تا سه نوبت در طول 3 ماه تکرار شود.
  
  
• نوسانات موقتی در UACR ممکن است به دلیل:ورزش سنگین، تب یا عفونت، قاعدگی و نارسایی قلبی یا دهیدراتاسیون
  
  
• در بیماران دیابتی یا پرفشارخون، هدف این است که UACR زیر 30mg/g نگه داشته شود.
  
  
• استفاده از داروهای مهارکننده آنزیم مبدل آنژیوتانسین (ACEi) یا ARBs در صورت افزایش UACR رایج است.
  
  
• حساس‌تر برای تشخیص آسیب گلومرولی اولیه
  
  
• مستقل از حجم ادرار یا غلظت آن بوده
  
  
• برای مانیتورینگ پاسخ به درمان بسیار مناسب است.

3-  جمع‌آوری ادرار ۲۴ ساعته     (24-hour Urine Collection):

1. • جمع‌آوری ادرار ۲۴ ساعته یک آزمایش تشخیصی مهم است که برای ارزیابی عملکرد کلیه، دفع مواد مختلف (مانند پروتئین، کراتینین، کلسیم، سدیم، اوریک‌اسید و غیره)، و بررسی اختلالات متابولیک انجام می‌شود.
     
     
   • اندازه‌گیری دقیق پروتئینوری یا آلبومینوری
     
     
   • بررسی دقیقتر دفع کراتینین جهت برآورد عملکرد کلیه
     
     
   • ارزیابی دفع الکترولیت‌ها (سدیم، پتاسیم، کلسیم، منیزیم، فسفر)
     
     
   • تشخیص اختلالات متابولیک (مثل هیپرکلسیوری، سنگ‌سازی کلیوی)
     
     
    
   • بررسی سطح کورتیزول، کاتکول‌آمین‌ها، VMA در موارد مشکوک به اختلالات غدد درون‌ریز (مانند فئوکروموسیتوما، سندرم کوشینگ)

🧬سایر تست‌های تکمیلی در صورت نیاز:

• الکترولیت‌ها (سدیم، پتاسیم، کلسیم، فسفر):  بررسی الکترولیت‌ها در بیماری‌های کلیوی اهمیت حیاتی دارد، زیرا کلیه‌ها نقش اصلی در تنظیم تعادل سدیم، پتاسیم، کلسیم، فسفر، منیزیم، کلر، و بیکربنات دارند.
  
  
  
  

-            1- پتاسیم  (K⁺)

-          🔹 هایپرکالمی (افزایش پتاسیم): شایع در نارسایی کلیه مزمن و حاد، به‌ویژه در مرحله 4 و 5CKD(بعلت کاهش دفع پتاسیم از طریق کلیه‌ها)، خطرناک‌ترین عارضه الکترولیتی؛ ممکن است باعث آریتمی‌های کشنده شود و در صورت مصرف بعضی از داروها مثل: مهارکننده‌های  ACE، ARB، اسپیرونولاکتون

-          🔹 هیپوکالمی:

-          کمتر دیده می‌شود، معمولاً در بیماری‌های توبولار کلیوی یا مصرف دیورتیک

-          2-  سدیم  (Na⁺)

-          🔹 ممکن است سطح سدیم طبیعی، کاهش یافته یا افزایش یافته باشد:

-          هیپوناترمی: در موارد افزایش آب بدن (overhydration)، نارسایی کلیه، یا سندرم نفروتیک

-          هایپرناترمی: در نارسایی کلیه همراه با از دست دادن آب بیشتر از سدیم

-          3-  کلسیم  (Ca²⁺)

-          🔹 هیپوکلسمی شایع در CKD مرحله 3 به بعد (بعلت کاهش ساخت ویتامین D فعال بدلیل عدم تولید آنزیم 1α-hydroxylase  در کلیه ها)، افزایش فسفر سرم بدلیل رسوب کلسیم-فسفات، مقاومت ثانویه به  PTH، منجر به پاراتیروئیدیسم ثانویه و بیماری استخوانی کلیوی (renal osteodystrophy)

-          4-  فسفر  (PO₄³⁻)

-          🔹 هایپرفسفاتمی: شایع در CKD(بعلت کاهش دفع کلیوی فسفر)، افزایش فسفر در خون سبب رسوب فسفات-کلسیم در بافت‌ها، تشدید هیپوکلسمی و تحریک  PTHو با محدودیت دریافت فسفر غذایی و مصرف binderها (مثل Sevelamer) می توان آنرا کنترل کرد.

-          5-  منیزیم  (Mg²⁺)

-          🔹 هایپرمگنزیومی:  در CKD دیده می‌شود، به‌ویژه در مصرف مکمل یا داروهای حاوی منیزیم (مثلاً ملین‌ها) که منجر به ضعف، تهوع، آریتمی، کاهش رفلکس‌ها می شود.

-          🔹 هیپومگنزیومی: در بعضی بیماری‌های لوله‌های کلیوی (مثلاً سندرم گیتلمن یا بارتر)

-          6-  کلر  (Cl⁻)

-          🔹 افزایش یا کاهش آن بیشتر وابسته به وضعیت اسید-باز است

-          در اسیدوز متابولیک با آنیون‌گپ نرمال  (مثل RTA یا اسهال): هایپرکلرمی

-          در اسیدوز با آنیون‌گپ بالا: ممکن است Cl⁻ نرمال یا پایین باشد.

-          7-  بیکربنات (HCO₃⁻)

-          🔹 کاهش بیکربنات  =  اسیدوز متابولیک (شایع در CKD و AKI) بدلیل آنکه کلیه‌ها در دفع اسید ناتوان می‌شوند.

• اسید اوریک  (Uric Acid): ممکن است در نارسایی کلیه یا نقرس بالا برود.
  
  

-          اسید اوریک (Uric Acid) یکی از متابولیت‌های نهایی تجزیه پورین‌ها در بدن است که از طریق کلیه‌ها دفع می‌شود.

-          سطح آن در خون می‌تواند در برخی بیماری‌های کلیوی نقش داشته باشد یا به عنوان شاخصی برای تشخیص و پیگیری به کار رود.

-           سطح بالای اسید اوریک ممکن است نشانه‌ای از کاهش عملکرد کلیه باشد، چراکه کلیه‌ها قادر به دفع مناسب آن نیستند.

-          در بیماری مزمن کلیوی (CKD)، تجمع اسید اوریک می‌تواند دیده شود و به عنوان یکی از شاخص‌های اختلال دفع مواد زائد مطرح است.

-          هیپراوریسمی (بالا بودن اسید اوریک خون) ممکن است نقش علیتی در پیشرفت CKD داشته باشد.

-          برخی مطالعات نشان داده‌اند که کنترل سطح اسید اوریک با داروهایی مانند آلوپورینول ممکن است پیشرفت CKD را کند کند.

-          بالا بودن اسید اوریک در ادرار (hyperuricosuria) می‌تواند منجر به تشکیل سنگ‌های اورات شود.

-          این نوع سنگ‌ها معمولاً در ادرار اسیدی شکل می‌گیرند و با تنظیم pH ادرار و کاهش سطح اسید اوریک قابل پیشگیری‌اند.

-          نقرس، که ناشی از تجمع کریستال‌های اسید اوریک در مفاصل است، در افراد با اختلال عملکرد کلیه شایع‌تر است.

-          برعکس، افراد با نقرس مزمن بیشتر در معرض خطر آسیب کلیوی هستند.

-          در شرایطی مانند سندرم لیز تومور (tumor lysis syndrome) که تجزیه سلول‌های سرطانی باعث آزاد شدن زیاد پورین می‌شود، سطح اسید اوریک به شدت بالا رفته و باعث انسداد توبول‌های کلیه و نارسایی حاد کلیوی می‌شود.

• Renal Ultrasound  یا سونوگرافی کلیه:  بررسی ساختار کلیه‌ها برای سنگ، کیست، یا انسداد.
  
  

-          سونوگرافی یکی از روش‌های تصویربرداری غیرتهاجمی، ارزان، قابل‌دسترس و ایمن است که کاربرد گسترده‌ای در ارزیابی بیماری‌های کلیوی دارد. در ادامه به مهم‌ترین کاربردهای سونوگرافی در بیماری‌های کلیوی اشاره می‌شود:

1-  تشخیص و ارزیابی انسداد ادراری (هیدرونفروز):

-          سونوگرافی بهترین روش اولیه برای تشخیص هیدرونفروز (اتساع سیستم جمع‌آوری ادرار و تجمع مایع در این قسمت) است.

-          به کمک آن می‌توان محل احتمالی انسداد و شدت آن را مشخص کرد.

2-  بررسی سنگ کلیه و حالب:

-          سونوگرافی قادر به تشخیص سنگ‌های بزرگ کلیوی است (مخصوصاً اگر باعث انسداد شده باشند).

-          حساسیت آن برای سنگ‌های حالب کمتر از CT است، اما در زنان باردار و کودکان ترجیح داده می‌شود.

3-  اندازه‌گیری اندازه و اکوی کلیه‌ها:

-          کاهش اندازه کلیه و افزایش اکوژنیسیته (روشن‌تر شدن تصویر کلیه) می‌تواند نشانه‌ای از بیماری مزمن کلیوی(CKD)  باشد.

-          کلیه کوچک و پر اکو نشانه فیبروز و آسیب مزمن است.

4-  بررسی کیست‌ها و تومورها:

-          برای تشخیص کیست‌های ساده یا پیچیده کلیوی (مثلاً در بیماری پلی‌کیستیک کلیه) کاربرد دارد.

-          سونوگرافی می‌تواند توده‌های جامد یا مختلط (جامد-کیستیک) را نیز تشخیص دهد و در صورت نیاز ارجاع به CT یا MRI  داده می‌شود.

5-  هدایت در بیوپسی کلیه:

-          در بیوپسی کلیه، سونوگرافی برای هدایت سوزن و تعیین محل دقیق نمونه‌گیری استفاده می‌شود.

6-  ارزیابی جریان خون کلیه (داپلر):

-          با استفاده از داپلر سونوگرافی می‌توان جریان خون شریان و ورید کلیوی را بررسی کرد.

-          در تشخیص تنگی شریان کلیوی(Renal artery stenosis) یا ترومبوز ورید کلیوی بسیار مفید است.

7-  بررسی عفونت‌های کلیوی:

-          در مواردی مانند پیلونفریت حاد یا آبسه کلیه ممکن است سونوگرافی برای بررسی نواحی درگیر یا وجود عوارض استفاده شود.

8-  ارزیابی کلیه پیوندی(Transplanted Kidney):

-          سونوگرافی ابزار اصلی برای بررسی وضعیت کلیه پیوندی، خونرسانی آن، رد پیوند، و عوارض احتمالی است.

• ·          گازهای خون شریانی(ABG  یا Arterial Blood Gas):  در بیماری‌های کلیوی کاربرد مهمی دارد، چراکه عملکرد کلیه‌ها تأثیر مستقیم بر اسید-باز (pH) و تعادل الکترولیت‌ها دارد.
  
  
  
  

Bottom of Form