معرفی روش‌ها و آزمایش‌های تشخیصی سرطان ریه

سرطان ریه یکی از شایع‌ترین انواع سرطان در جهان است که از سلول‌های ریه شروع می‌شود و می‌تواند به سایر بخش‌های بدن متاستاز دهد. تشخیص این بیماری به دلیل ارتباط قوی با مصرف سیگار، آلودگی هوا، عوامل ژنتیکی و قرارگیری در معرض مواد سرطان‌زا اهمیت زیادی دارد.

شیوع سرطان ریه

آمار جهانی سرطان ریه:


1. شیوع جهانی:
o سرطان ریه سومین سرطان شایع در جهان است.
o طبق آخرین آمار سازمان بهداشت جهانی (WHO) و آژانس بین‌المللی تحقیقات سرطان  (IARC)، سالانه حدود 2.2 میلیون مورد جدید سرطان ریه تشخیص داده می‌شود.
o سرطان ریه یکی از مهم‌ترین عوامل مرگ‌ومیر ناشی از سرطان است و سالانه باعث حدود 1.8 میلیون مرگ می‌شود.

2. نسبت جنسیتی:
o در مردان شایع‌تر است و دومین علت اصلی سرطان پس از سرطان پروستات.
o در زنان نیز دومین یا سومین سرطان شایع است (پس از سرطان پستان و سرطان کولورکتال).

3. مرگ‌ومیر:
o سرطان ریه بیشترین نرخ مرگ‌ومیر را بین تمام انواع سرطان‌ها دارد.
o نرخ بقا در 5 سال پس از تشخیص: حدود 10-20%، بسته به مرحله بیماری و نوع سرطان.

شیوع سرطان ریه در ایران

1. آمار کلی:
o سرطان ریه در ایران در مردان پنجمین و در زنان نهمین سرطان شایع است.
o نرخ بروز آن نسبت به کشورهای غربی کمتر است اما به دلیل افزایش مصرف سیگار و آلودگی هوا، در حال افزایش است.

2. عوامل خطر در ایران:
o مصرف سیگار: حدود 20-25% از مردان و 5% از زنان در ایران سیگار می‌کشند.
o آلودگی هوا:  شهرهایی با آلودگی بالای هوا، مانند تهران، اصفهان و اهواز، خطر بالاتری دارند.
o استفاده از سوخت‌های سنتی:  در مناطق روستایی که از سوخت‌های جامد (مانند چوب و زغال) برای گرمایش استفاده می‌شود، خطر بیشتری وجود دارد.

شیوع سرطان ریه بر اساس سن و جنس:

1. سن:
o بیشتر موارد در افراد بالای  50  سال تشخیص داده می‌شود.
o میانگین سنی تشخیص سرطان ریه بین 65-70  سال است.

2. جنس:
o در مردان شایع‌تر است (حدود 70% موارد).
o میزان ابتلای زنان در حال افزایش است، به‌ویژه در زنانی که سیگار می‌کشند یا در معرض دود دست‌دوم قرار دارند.

انواع سرطان ریه

سرطان ریه به دو دسته اصلی تقسیم می‌شود:

1- سرطان ریه سلول‌های غیر کوچک  (NSCLC - Non-Small Cell Lung Cancer):
• شایع‌ترین نوع سرطان ریه (حدود 85% موارد).
• انواع زیرمجموعه:
o آدنوکارسینوما:  معمولاً در افراد غیرسیگاری یا سیگاری و در بخش محیطی ریه رخ می‌دهد.
o کارسینوم سلول سنگفرشی  (Squamous Cell Carcinoma): بیشتر در افراد سیگاری دیده می‌شود و در مرکز ریه رخ می‌دهد.
o کارسینوم سلول بزرگ  (Large Cell Carcinoma): نوع نادرتر که می‌تواند در هر نقطه‌ای از ریه ایجاد شود.


2- سرطان ریه سلول کوچک  (SCLC - Small Cell Lung Cancer):
• حدود 15% موارد.
• رشد و گسترش سریعی دارد و معمولاً در مراحل پیشرفته تشخیص داده می‌شود.
• ارتباط قوی با سیگار کشیدن دارد.

عوامل خطر سرطان ریه

1. سیگار کشیدن:  مهم‌ترین عامل خطر (حدود 90% موارد).

2. قرار گرفتن در معرض دود دست دوم که به آن سیگار کشیدن غیر فعال  (Passive Smoking).
3. آلودگی هوا و محیط کار:  مواجهه با آزبست، رادون، مواد شیمیایی صنعتی.
4. عوامل ژنتیکی:  سابقه خانوادگی سرطان ریه.
5. بیماری‌های زمینه‌ای:  مانند بیماری انسدادی مزمن ریوی (COPD) و فیبروز ریوی.

علائم سرطان ریه

علائم در مراحل اولیه ممکن است خفیف باشند، اما در مراحل پیشرفته شامل:

1. علائم تنفسی:
o سرفه مزمن (گاهی با خلط خونی).
o تنگی نفس.
o خس‌خس سینه.
o درد قفسه سینه.

2. علائم عمومی:
o کاهش وزن غیرقابل توضیح.
o خستگی شدید.
o کاهش اشتها.


3. علائم دیگر:
o خشونت صدا.
o درد استخوان (در صورت متاستاز).
o سردرد، تشنج (در صورت متاستاز مغزی).

مراحل سرطان ریه

سرطان ریه بر اساس اندازه تومور و میزان گسترش آن به مراحل زیر تقسیم می‌شود:

1-      سرطان محدود به ریه (مراحل اولیه):

• مرحله 1:  تومور کوچک و محدود به ریه.
• مرحله 2:  گسترش تومور به گره‌های لنفاوی نزدیک.
  
  

2-     سرطان پیشرفته (مراحل 3 و 4):

• مرحله 3:  گسترش به گره‌های لنفاوی دورتر یا ساختارهای مجاور.
• مرحله 4:  متاستاز به سایر اعضای بدن (کبد، استخوان‌ها، مغز).

آزمایش‌های تشخیصی سرطان ریه

در تشخیص سرطان ریه، استفاده از مجموعه‌ای از روش‌های بالینی و آزمایشگاهی برای تأیید بیماری و تعیین مرحله آن بسیار مهم است. در ادامه، به صورت کامل‌تر به روش‌های تشخیصی می‌پردازیم:

 تصویربرداری (Imaging):

تصویربرداری نقش کلیدی در تشخیص سرطان ریه و تعیین محل، اندازه و گسترش آن دارد.

الف) سی‌تی‌اسکن (CT Scan):

• اصلی‌ترین روش تصویربرداری برای بررسی ضایعات ریه.
• تصاویر با دقت بالا از ساختارهای داخلی قفسه سینه ارائه می‌دهد.
• سی‌تی‌اسکن با کنتراست می‌تواند گره‌های لنفاوی، توده‌ها و متاستازها را به خوبی شناسایی کند.

ب) پت اسکن (PET-CT Scan):

• برای شناسایی ضایعات متابولیک فعال (تومورهای بدخیم) و متاستازهای دوردست.
• با تزریق گلوکز رادیواکتیو، فعالیت سلول‌های سرطانی شناسایی می‌شود.

ج) رادیوگرافی قفسه سینه (Chest X-Ray):

• یک ابزار غربالگری اولیه است، اما ممکن است در مراحل اولیه تومورهای کوچک را نشان ندهد.

MRI:

• برای بررسی متاستاز به مغز یا ستون فقرات.
• در صورت مشکوک بودن به گسترش سرطان به سیستم عصبی مرکزی یا بافت‌های نرم استفاده می‌شود.

هـ) سونوگرافی قفسه سینه:

• در تشخیص مایعات اطراف ریه‌ها (پلورال افیوژن) کاربرد دارد.
• می‌توان نمونه‌برداری از مایع را نیز با کمک آن انجام داد.

آزمایش‌های خونی و مارکرهای توموری (Tumor Markers)

الف) مارکرهای توموری:

 

• CEA  (آنتی‌ژن کارسینو امبریونیک): در سرطان‌های ریه، روده بزرگ و پانکراس افزایش می‌یابد.
• CYFRA 21-1: مخصوص سرطان‌های سلول غیر کوچک  (Non-Small Cell Lung Cancer).
• NSE  (نورون اسپسیفیک انولاز): در سرطان ریه سلول کوچک  (Small Cell Lung Cancer).  
• SCC (Squamous Cell Carcinoma Antigen): برای سرطان‌های سلول سنگفرشی

ب) تست‌های خونی عمومی:

• CBC:  برای بررسی کم‌خونی یا کاهش پلاکت‌ها.
• LDH  (لاکتات دهیدروژناز): شاخصی از آسیب سلولی و گسترش تومور.
• کلسیم و آلبومین:  ممکن است در سرطان ریه به دلیل متاستاز استخوانی یا سندرم‌های پارانئوپلاستیک تغییر کنند.

ج)  تست‌های ژنتیکی و بیومارکرها:

• EGFR Mutation:  جهش در EGFR در سرطان‌های غیر سلول کوچک قابل هدف با داروهای خاص (مانند ارلوتینیب یا گفیتینیب) است.
• ALK   و  ROS1 Rearrangements:  جهش‌هایی که در درمان با مهارکننده‌های ALK (مانند کریزوتینیب) مهم هستند.
• PD-L1 Expression:  برای تعیین احتمال پاسخ به ایمونوتراپی با مهارکننده‌های  PD-1/PD-L1.

 نمونه‌برداری و یا بیوپسی (Biopsy):

برای تشخیص قطعی، گرفتن نمونه از تومور یا بافت مشکوک ضروری است.

الف) برونکوسکوپی:

• وارد کردن یک لوله نازک از راه بینی یا دهان برای مشاهده و نمونه‌برداری از مجاری تنفسی.
• در صورت در دسترس بودن، برونکوسکوپی با سونوگرافی اندوبرونکیال(EBUS) دقت نمونه‌برداری را افزایش می‌دهد.

ب) بیوپسی از راه پوست (Needle Biopsy):

• نمونه‌برداری از توده‌های عمیق با کمک هدایت سی‌تی‌اسکن.
• برای ضایعات محیطی ریه یا گره‌های لنفاوی.

ج)  توراسنتز (Thoracentesis):

• نمونه‌برداری از مایع پلورال برای تشخیص سرطان یا عفونت.
• سیتولوژی پلورال افیوژن برای بررسی سلول‌های سرطانی.

د) مدیاستینوسکوپی یا توراکوسکوپی:

تکنیک‌های جراحی برای بررسی دقیق‌تر بافت‌های عمقی یا گره‌های لنفاوی.

 بیوپسی مایع (Liquid Biopsy):

• آزمایش DNA تومورهای در حال گردش (ctDNA) در خون.
• روشی غیرتهاجمی برای تشخیص زودهنگام، مانیتورینگ پاسخ به درمان و شناسایی عود بیماری.

 
تکنیک‌های مولکولی و پیشرفته:

الف) Next-Generation Sequencing (NGS):

• بررسی چندین ژن به طور همزمان برای شناسایی جهش‌های مرتبط با سرطان.
• به‌خصوص در تعیین درمان هدفمند یا ایمونوتراپی مفید است.
  
  
  

ب) آزمایش‌های RNA و پروتئین:

• برای شناسایی بیان غیرطبیعی ژن‌ها و پروتئین‌ها.

غربالگری برای افراد پرخطر:

برای افراد در معرض خطر بالای سرطان ریه (مانند سیگاری‌های قدیمی)، سی‌تی‌اسکن با دوز پایین(Low-Dose CT) به‌عنوان روش غربالگری توصیه می‌شود.

 تست‌های عملکردی و بالینی:

الف) تست عملکرد ریه (Pulmonary Function Test - PFT):

• برای ارزیابی توانایی بیمار در تحمل جراحی یا درمان.

ب) آزمایش گازهای خون شریانی (ABG):

• بررسی سطح اکسیژن و دی‌اکسیدکربن خون.

جمع‌بندی

تشخیص سرطان ریه یک فرآیند و تست سرطان چندمرحله‌ای است که شامل ارزیابی بالینی، آزمایش‌های تصویربرداری، آزمایش‌های مولکولی و نمونه‌برداری می‌باشد. هر روش بسته به شرایط بیمار و نوع سرطان ممکن است متفاوت باشد.