سرطان روده (کولورکتال): علائم، تست‌های تشخیصی و درمان

سرطان روده یا سرطان کولورکتال (Colon Cancer  یا Colorectal Cancer) یکی از شایع‌ترین انواع سرطان‌ها در سراسر جهان است که معمولاً در کولون (روده بزرگ) یا رکتوم (راست‌روده) ایجاد می‌شود.

این بیماری در صورت تشخیص به موقع، به خوبی قابل درمان است. در ادامه، به بررسی علائم، تست‌های تشخیصی و روش‌های درمان آن می‌پردازیم. 

شیوع سرطان روده یا کولون (Colon Cancer)

میزان شیوع آن بسته به منطقه، سبک زندگی، و عوامل ژنتیکی متفاوت است.

گرچه بیشتر موارد بین سنین ۶۵ تا ۷۴ سال تشخیص داده می‌شوند، اما حدود ۱۰.۵٪ از موارد در افراد زیر ۵۰ سال رخ می‌دهد.  

بالاترین نرخ ابتلا و مرگ‌ومیر در سرطان کولورکتال متعلق به افراد سیاه‌پوست است. 

آمار جهانی سرطان روده

• رتبه جهانی: سرطان کولورکتال (کولون و رکتوم) سومین سرطان شایع در دنیا و دومین علت مرگ ناشی از سرطان است.

• تعداد موارد جدید: طبق آمار سال 2020، سالانه حدود 1.93  میلیون مورد جدید سرطان کولورکتال در جهان گزارش شده است.

• مرگ‌ومیر: این سرطان حدود 935,000  مرگ‌ومیر در سال 2020 به همراه داشته است.

• مناطق با شیوع بالا: شیوع بالاتری در کشورهای توسعه‌یافته مانند ایالات متحده، اروپا، استرالیا، و ژاپن دیده می‌شود، که احتمالاً به دلیل سبک زندگی ناسالم، رژیم غذایی پرچرب و کم‌فیبر، و افزایش طول عمر است.

آمار سرطان روده در ایران

• سرطان کولورکتال چهارمین سرطان شایع در ایران است.

• شیوع آن در حال افزایش است و بیشتر در شهرها و مناطق با سبک زندگی غربی مشاهده می‌شود.

• میانگین سنی افراد مبتلا در ایران حدود 50  سال است، اما موارد ابتلا در سنین پایین‌تر (زیر 40 سال) نیز رو به افزایش است.

شیوع سرطان روده بر اساس جنسیت

• مردان: سرطان کولورکتال در مردان کمی شایع‌تر از زنان است. تخمین جهانی نشان می‌دهد که 10%  از تمام سرطان‌های مردان مربوط به کولورکتال است.

• زنان: در زنان نیز این سرطان حدود 9.4%  از کل سرطان‌ها را شامل می‌شود.

عوامل مؤثر بر افزایش شیوع سرطان روده

1. سبک زندگی غربی:

o رژیم غذایی پرچرب و کم‌فیبر.

o مصرف زیاد گوشت قرمز و فرآوری‌شده.


2. چاقی و بی‌تحرکی:

o چاقی یکی از عوامل خطر مهم برای این بیماری است.


3. افزایش سن:

o شیوع سرطان کولورکتال با افزایش سن بیشتر می‌شود، به ویژه پس از 50 سالگی.


4. سابقه خانوادگی:

o 20-30%  موارد سرطان کولون دارای زمینه خانوادگی هستند.


5. التهاب‌های مزمن روده:

o بیماری‌های التهابی مانند کولیت اولسراتیو و کرون خطر ابتلا را افزایش می‌دهند.

علائم سرطان روده

سرطان روده ممکن است در مراحل اولیه علائم واضحی نداشته باشد، اما با پیشرفت بیماری ممکن است علائم زیر ظاهر شوند:

• تغییر در عادات روده‌ای:

o یبوست یا اسهال مزمن

o تغییر در قوام مدفوع (مانند باریک شدن مدفوع)


• خونریزی:

o خون در مدفوع (قرمز روشن یا تیره‌رنگ)

o خون مخفی در مدفوع هم از مدت ها قبل از مشاهده خونریزی بارز مثبت می شود.


• درد یا گرفتگی شکم: درد یا ناراحتی مداوم در ناحیه شکم

• احساس عدم تخلیه کامل روده: حتی پس از اجابت مزاج، حس تخلیه نشدن کامل روده

• کاهش وزن غیرقابل توضیح: کاهش وزن بدون دلیل مشخص

• خستگی مفرط: به دلیل کم‌خونی ناشی از خونریزی پنهان

• کم‌خونی: معمولاً به صورت کمبود آهن مشخص می‌شود.

تست‌های تشخیصی سرطان روده

 غربالگری

کارگروه خدمات پیشگیرانه ایالات متحده (USPSTF) دستورالعمل‌هایی به‌روزرسانی کرده که توصیه می‌کند غربالگری از سن ۴۵ سالگی آغاز شود.

1- آزمایشات مبتنی بر مدفوع (بدون نیاز به کولونوسکوپی)

• آزمایش خون مخفی در مدفوع (Fecal Occult Blood Test = FOBT):  بررسی وجود خون مخفی در مدفوع.

در این روش از خاصیت پراکسیدازی هموگلوبین برای پی بردن به وجود خون در مدفوع استفاده می شود.

سالی یکبار باید انجام شود و برای انجام تست نیاز به محدودیت غذایی برای سه روز قبل از انجام تست دارد و حداقل سه نمونه مدفوع باید طی یک هفته چک شود.


• تستFIT:  نوع دقیق‌تر FOBT برای شناسایی خون مخفی. در این روش بدلیل آنکه یک روش ایمنولوژیک بر علیه مولکول هموگلوبین است، دیگر این تست تحت تاثیر مواد غذایی قرار نمی گیرد و نیازی به رعایت رژیم غذایی خاص (سه روز قبل از انجام تست) در روش FBOT نداریم.

• تست DNA مدفوع (تست FIT-DNA و یا کولوگارد هم گفته می شود): بررسی تغییرات ژنتیکی در مدفوع. تست DNA مدفوع که به آن Cologuard  یا Multi-target Stool DNA Test (MT-sDNA)  نیز گفته می‌شود، یک ابزار غربالگری غیرتهاجمی برای تشخیص سرطان کولورکتال و پولیپ‌های پیش‌سرطانی است.

این تست به جای جستجوی خون مخفی در مدفوع  (مانند تست FOBT یا  FIT)، تغییرات ژنتیکی در DNA سلول‌های جدا شده از پوشش روده که در مدفوع وجود دارند را بررسی می‌کند.

2- روش‌های تصویربرداری یا روش مستقیم

• کولونوسکوپی: روش استاندارد برای بررسی کامل روده بزرگ و نمونه‌برداری (بیوپسی) از ضایعات مشکوک.

هر ۱۰ سال یکبار انجام می شود و نیاز به آمادگی روده، بیهوشی و حمل‌ونقل دارد.


• سیگموئیدوسکوپی انعطاف‌پذیر: بررسی انتهای کولون و رکتوم.

هر ۵ سال یکبار انجام می شود. ولی فقط بررسی رکتوم و یک‌سوم انتهایی کولون انجام می شود و در دسترس کمتری هم است.


• سی‌تی کولونوگرافی (کولونوسکوپی مجازی): تصویربرداری با سی‌تی‌اسکن برای مشاهده روده.

هر ۵ سال یکبار باید انجام شود. نیاز به آمادگی روده دارد ولی بدون بیهوشی می باشد.

توصیه‌های USPSTF:

چه کسانی باید غربالگری شوند؟

•  بزرگسالان بدون علامت ≥۴۵ سال،
•  افرادیکه ریسک خطر متوسط برای CRC دارند، که عبارتند از:
  
  -- افرادیکه هیچگونه سابقه خانوادگی از اختلالات ژنتیکی مستعدکننده CRC (مانند سندرم لینچ یا پولیپوز آدنوماتوز خانوادگی) ندارند،
  
  -- افرادیکه هیچگونه سابقه شخصی بیماری التهابی روده، پولیپ آدنوماتوز قبلی، یا سرطان کولورکتال ندارند
  
  -- افرادیکه هیچگونه سابقه پرتودرمانی به شکم یا لگن جهت درمان سرطان قبلی ندارند،

نکته: فردی با سابقه خانوادگی چندین عضو مبتلا به CRC در دسته غربالگری با خطر متوسط قرار نمی‌گیرد و نیاز به بررسی‌های بیشتر و مشاوره ژنتیک دارد.

چه زمانی غربالگری انجام شود؟

- ۴۵ تا ۴۹ سال:

توصیه درجه B: انجام یا پیشنهاد این خدمت


- ۵۰ تا ۷۵ سال:

توصیه درجه A: انجام یا پیشنهاد این خدمت

- ۷۶ تا ۸۵ سال:

 توصیه درجه C: انجام خدمت برای برخی بیماران بر اساس شرایط فردی

این توصیه بیشتر به نفع کسانی است که قبلاً غربالگری نشده اند.

 شرط: فرد باید از نظر سلامتی در صورت کشف سرطان و بدون بیماری‌های زمینه‌ای محدودکننده عمر  قادر به دریافت درمان باشد،

- ۸۶ سال به بالا:

شواهد کافی برای فایده یا آسیب وجود ندارد ، به‌طور کلی انجام غربالگری توصیه نمی‌شود.

توصیه‌های سایر نهادها:

کالج آمریکایی گوارش (2021):

• سن ۵۰–۷۵: غربالگری توصیه می‌شود
  
  

• سن ۴۵–۴۹: غربالگری پیشنهاد می‌شود
  
  

• بالای ۷۵: تصمیم‌گیری فردی بر اساس سلامتی، ترجیحات بیمار، مزایا/معایب غربالگری
  
  
  

روش‌های اولیه پیشنهادی:

• کولونوسکوپی هر ۱۰ سال
  
  

• یا FIT سالانه
  
  
  

روش‌های ثانویه برای افراد مخالف یا ناتوان از روش‌های اولیه:

• آزمایش DNA مدفوع هر ۳ سال
  
  

• کولونوگرافی CT هر ۵ سال
  
  

• سیگموئیدوسکوپی هر ۵–۱۰ سال
  
  

• کولونوسکوپی کپسولی هر ۵ سال
  
  

• استفاده از Septin 9 برای غربالگری توصیه نمی‌شود
  
  
  

انجمن سرطان آمریکا (2018):

• سن ۴۵–۷۵: اگر فرد سالم باشد و امید به زندگی >۱۰ سال داشته باشد → استفاده از تست‌های مدفوعی یا تصویری
  
  

• سن ۷۶–۸۵: تصمیم بر اساس ترجیحات فردی، سلامت، تاریخچه غربالگری
  
  

• سن بالای ۸۵: غربالگری دیگر توصیه نمی‌شود
  
  
  
  

کالج پزشکان آمریکا (ACP – 2023):

• سن ۵۰–۷۵: غربالگری برای بزرگسالان با خطر متوسط
  
  

• سن ۴۵–۴۹: توصیه می‌شود غربالگری در این گروه فقط پس از بحث درباره مزایا و معایب انجام شود
  
  
  

تست‌های پیشنهادی:

• FIT یا گایاک حساس هر ۲ سال
  
  

• کولونوسکوپی هر ۱۰ سال
  
  

• سیگموئیدوسکوپی هر ۱۰ سال + FIT هر ۲ سال
  
  
  

توصیه به عدم استفاده از:

• DNA مدفوع، کولونوگرافی CT، کولونوسکوپی کپسولی، آزمایش ادرار یا سرم
  
  

سن بالای ۷۵ یا امید به زندگی ≤۱۰ سال: غربالگری متوقف شود 

آزمایش خون

• مارکرهای تومور (CEA): بررسی سطح آنتی‌ژن کارسینوامبریونیک (CEA) برای پایش پاسخ به درمان.

• بررسی کم‌خونی ناشی از کمبود آهن.

بیوپسی

• نمونه‌برداری از بافت برای تأیید تشخیص سرطان.

تست های ژنتیکی

تست‌های ژنتیکی در سرطان روده (کولورکتال) نقش بسیار مهمی در تشخیص، پیش‌بینی خطر ابتلا، انتخاب درمان، و پایش پاسخ به درمان دارند.

این تست‌ها می‌توانند به شناسایی جهش‌های ژنتیکی مرتبط با سرطان روده کمک کنند و اطلاعات ارزشمندی برای بیماران و خانواده‌های آن‌ها ارائه دهند.

انواع تست‌های ژنتیکی در سرطان روده

1- تست‌های ژنتیکی مرتبط با سندرم‌های ارثی

برخی از موارد سرطان کولون به علت سندرم‌های ژنتیکی ارثی ایجاد می‌شوند. تست‌های ژنتیکی برای شناسایی این سندرم‌ها عبارتند از:

• سندرم لینچ  (Lynch Syndrome)

o شایع‌ترین علت ارثی سرطان کولورکتال.

o جهش در ژن‌های ترمیم ناهماهنگی DNA (MMR) شامل MLH1, MSH2, MSH6, و PMS2.

o تست: بررسی جهش‌های این ژن‌ها با تست PCR یا  NGS.


• پولیپوز آدنوماتوز خانوادگی  (FAP)

o ناشی از جهش در ژن APC.

o افراد مبتلا معمولاً صدها تا هزاران پولیپ در کولون دارند.

o تست: بررسی جهش در ژن APC..


• سندرم  MUTYH-Associated Polyposis (MAP)

o ناشی از جهش در ژن MUTYH.

o تست: بررسی جهش در این ژن.


2- تست‌های ژنتیکی توموری

این تست‌ها در بافت سرطانی انجام می‌شوند تا جهش‌هایی که مستقیماً در پیشرفت سرطان نقش دارند، شناسایی شوند:

• KRAS  و  NRAS

o بررسی جهش در این ژن‌ها برای پیش‌بینی پاسخ به داروهای ضد EGFR  (مانند سیتوکسی‌مب).

o اگر جهش وجود داشته باشد، این داروها بی‌اثر خواهند بود.


• BRAF

o جهش در ژن BRAF  (به ویژه V600E) نشان‌دهنده پیش‌آگهی بدتر و احتمال عدم پاسخ به درمان‌های خاص است.


• MSI (Microsatellite Instability)  و  MMR

o MSI  بالا (MSI-H) یا نقص در سیستم ترمیم ناهماهنگی DNA (dMMR) نشان‌دهنده حساسیت به ایمونوتراپی (مانند مهارکننده‌های PD-1) است.


• TP53

o بررسی جهش در ژن TP53  برای ارزیابی پیش‌آگهی و رفتار تهاجمی تومور.


3- تست‌های ژنتیکی خون  (Liquid Biopsy)

• بررسی DNA توموری در گردش خون (ctDNA).

• می‌تواند برای پایش بیماری، شناسایی جهش‌های جدید، و ارزیابی پاسخ به درمان استفاده شود.

درمان سرطان روده

جراحی

• پولیپکتومی یا کولونوسکوپی: برای برداشتن پولیپ‌های کوچک.

• جراحی کولکتومی: برداشتن بخشی از روده که سرطان دارد.

• جراحی لاپاراسکوپی: برای مراحل اولیه سرطان با کمترین برش.

 
شیمی‌درمانی

معمولاً برای سرطان پیشرفته یا پس از جراحی برای کاهش خطر عود بیماری.

پرتودرمانی

معمولاً برای سرطان‌های رکتوم به کار می‌رود.

درمان هدفمند

استفاده از داروهایی که به پروتئین‌های خاص روی سلول‌های سرطانی حمله می‌کنند  (مانند داروهای ضد VEGF یا  EGFR).

ایمونوتراپی

در مواردی که سرطان به دلیل نقص در سیستم ترمیم DNA (MSI-high) ایجاد شده باشد.

پیشگیری از سرطان روده

• رژیم غذایی سالم: مصرف میوه‌ها، سبزیجات، غلات کامل، و کاهش مصرف گوشت قرمز و فرآوری‌شده.

• فعالیت بدنی منظم: ورزش حداقل 150 دقیقه در هفته.

• وزن سالم: جلوگیری از چاقی.

• ترک سیگار و کاهش مصرف الکل: سیگار کشیدن و الکل از عوامل خطر هستند.

• غربالگری منظم: آغاز غربالگری از سن 45 سالگی (یا زودتر در صورت سابقه خانوادگی).

عوامل خطر در سرطان روده

سرطان روده تحت تأثیر ترکیبی از عوامل ژنتیکی، محیطی و سبک زندگی قرار دارد. شناخت این عوامل می‌تواند به پیشگیری، غربالگری به‌موقع و درمان مؤثر کمک کند.

در ادامه، عوامل خطر اصلی توضیح داده شده‌اند:


1.  عوامل خطر غیرقابل تغییر

این عوامل به‌طور ژنتیکی یا طبیعی قابل کنترل نیستند:

الف. سن:

• افزایش خطر با افزایش سن، به ویژه پس از 50  سالگی.

• با این حال، موارد ابتلا در افراد زیر 50 سال نیز در حال افزایش است.


ب. سابقه خانوادگی:

• افرادی که یکی از بستگان درجه یک (والدین، خواهر/برادر، یا فرزند) به سرطان کولورکتال یا پولیپ‌های پیش‌سرطانی مبتلا شده‌اند، خطر بیشتری دارند.

• سندرم‌های ژنتیکی مانند سندرم لینچ یا FAP  (پولیپوز آدنوماتوز خانوادگی) نقش مهمی در افزایش خطر دارند.


ج. سابقه شخصی سرطان یا پولیپ:

• داشتن سابقه پولیپ آدنوماتوز یا سرطان کولورکتال خطر ابتلای مجدد را افزایش می‌دهد.

• سابقه سرطان‌های دیگر مانند سرطان تخمدان، رحم، یا پستان نیز می‌تواند خطر را بالا ببرد.



د. بیماری‌های التهابی مزمن روده:

• کولیت اولسراتیو و بیماری کرون خطر سرطان کولون را افزایش می‌دهند، به ویژه اگر این بیماری‌ها مزمن و شدید باشند.


هـ. ژنتیک:

• جهش‌های ارثی در ژن‌هایی مانند APC, MLH1, MSH2, MSH6,  و PMS2.

2.   عوامل خطر قابل تغییر

این عوامل به سبک زندگی و عادات روزمره مرتبط هستند:

الف. رژیم غذایی ناسالم:

• مصرف زیاد گوشت قرمز و گوشت‌های فرآوری‌شده (مانند سوسیس، کالباس).

• رژیم‌های کم‌فیبر و پرچرب.

• مصرف کم میوه‌ها، سبزیجات و غلات کامل.


ب. چاقی و اضافه وزن:

• چاقی خطر ابتلا به سرطان کولورکتال را افزایش می‌دهد، به خصوص در مردان.


ج. فعالیت بدنی کم:

• بی‌تحرکی خطر سرطان را افزایش می‌دهد، در حالی که ورزش منظم می‌تواند محافظت‌کننده باشد.


د. مصرف الکل:

• مصرف بیش از حد الکل خطر ابتلا به سرطان روده را افزایش می‌دهد.


هـ. سیگار کشیدن:

• سیگار کشیدن طولانی‌مدت خطر پولیپ‌های آدنوماتوز و سرطان کولورکتال را افزایش می‌دهد.


3. عوامل مرتبط با سبک زندگی یا وضعیت سلامت

الف. دیابت نوع 2:

• دیابت نوع 2 (به ویژه در صورتی که کنترل نشود) خطر ابتلا را افزایش می‌دهد.


ب. سندرم متابولیک:

• ترکیبی از چاقی، فشار خون بالا، و مقاومت به انسولین می‌تواند خطر را افزایش دهد.


ج. مصرف داروها:

• مصرف طولانی‌مدت داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی (مانند آسپرین) ممکن است خطر سرطان را کاهش دهد، اما نیاز به مشاوره پزشک دارد.


د. سابقه پرتودرمانی در ناحیه شکم یا لگن:

• پرتودرمانی قبلی برای درمان سرطان می‌تواند خطر ابتلا به سرطان کولورکتال را افزایش دهد.

4. عوامل خطر اجتماعی و محیطی

الف. سبک زندگی غربی:

• سبک زندگی کم‌تحرک و رژیم غذایی ناسالم مرتبط با شهرنشینی.


ب. آلودگی محیط زیست:

• قرار گرفتن در معرض مواد شیمیایی یا آلاینده‌های خاص ممکن است خطر را افزایش دهد.


ج. عدم دسترسی به غربالگری:

• در مناطقی که برنامه‌های غربالگری وجود ندارد، خطر تشخیص دیرهنگام بیشتر است.


5- عوامل هورمونی (در زنان)

• استفاده طولانی‌مدت از هورمون‌های جایگزین پس از یائسگی ممکن است خطر را تغییر دهد (بحث‌برانگیز است).

پیشنهادات برای کاهش شیوع سرطان روده

• تشویق به انجام غربالگری‌های منظم (مانند کولونوسکوپی) از سن 45 سالگی به بالا.

• تغییر سبک زندگی به سمت رژیم غذایی سالم، فعالیت بدنی، و ترک سیگار. رژیم غذایی سرشار از فیبر، میوه و سبزیجات مصرف کنید. فعالیت بدنی منظم داشته باشید.

وزن خود را در محدوده سالم نگه دارید. از مصرف زیاد الکل و سیگار خودداری کنید. 


• افزایش آگاهی عمومی درباره علائم و عوامل خطر.

• در صورت داشتن سابقه خانوادگی یا شخصی مرتبط، مشاوره ژنتیک انجام دهید.

سخن پایانی

سرطان روده یکی از شایع‌ترین انواع سرطان در جهان است که بر تمامی افراد واجب است تا از روش‌های پیشگیری از مبتلا شدن به این نوع سرطان آگاه باشند.

در صورت بروز علائم سرطان روده، می‌توانید برای انجام تست‌های تشخیصی به آزمایشگاه نیلو مراجعه نمایید.

ما در آزمایشگاه نیلو با پیشرفته‌ترین تجهیزات خدماتی نظیر تست سرطان، آزمایش خون، تست ایدز (hiv) و ... را به بیماران ارائه می‌دهیم.