مروری بر ‏«سندرم ایکس شکننده»‏ و یا Fragile X syndrome

مروری بر ‏«سندرم ایکس شکننده»‏ و یا Fragile X syndrome

سندرم ایکس شکننده شایعترین علت ارثی عقب ماندگی ذهنی محسوب می شود.

علائم اصلی:

- عقب ماندگی ذهنی، این اختلالات می تواند در طیفی گسترده از مشکلات خفیف یادگیری تا کم توانی شدید هوشی بروز ‏نماید.

- اختلالات رفتاری ، شامل مشکلات مربوط به توجه، رفتارهای اوتیستیک و بیش فعالی می باشد.

- علائم جسمانی، ویژگی ‏های بارز جسمی شامل صورت کشیده، پیشانی و آروارۀ برجسته، گوش های برآمده و بیضه های ‏بزرگ (اغلب پس از بلوغ) می باشد. 

این اختلال در زنان می تواند با نارسایی اولیۀ تخمدان و یا ‏یائسگی زودرس بروز نماید. 

علت نام گذاری این اختلال وجود یک ناحیۀ شکننده (فراژیل) در قسمت انتهایی بازوی بلند کروموزوم ‌‎ ‌‏X‏ در کاریوتایپ این بیماران است. 

شیوع این اختلال یک مورد در هر 4000 مرد و یک مورد در هر ‌‏8000 زن می باشد و تقریباً یک نفر از هر 260 زن ناقل ژن ‏FXS‏ می باشد.‏

سندرم ایکس شکننده یک اختلال وابسته به ایکس است که در اثر جهش در ژن ‏FMR1‌‏ (Fragile X Mental Retardation 1) واقع بر روی ‏کروموزوم ‏X‏ ایجاد می شود و با تقویت تکرارهای تری نوکلئوتیدی ‏CGG‏ در هنگام اووژنز ارتباط ‏دارد. 

بطور معمول شدت اختلال با تعداد این تکرارها نسبت مستقیم دارد. 

- نرمال: درصورت ‏وجود 44 تکرار و یا کمتر، فرد طبیعی می باشد؛ 

- مرزی: در حضور 55-45 تکرار فرد در حالت مرزی قرار ‏می گیرد؛ 

- ناقل پیش جهش و یا پره موتاسیون: چنانچه تعداد تکرارها بین 200-55 باشد، فرد در وضعیت پیش جهش (ناقلی) می باشد 

- بیمار: ‏افراد واجد 200 تکرار و بیشتر (جهش کامل) علائم سندرم ایکس شکننده را بروز می دهند.

این اختلال ‏دارای ویژگی ‏Anticipation‏ می باشد. به این معنی که در انتقال به نسلهای بعدی، شدت بیماری ‏بیشتر و سن بروز بیماری پایین تر خواهد بود.‏

افراد واجد 55-45 تکرار که در وضعیت مرزی قرار دارند، در خطر داشتن فرزندان مبتلا نخواهند ‏بود؛ ولی احتمال ابتلای نوه ها و نتیجه های آنها وجود دارد.

 افراد ناقل پیش جهش غالباً فنوتیپ بیماری ‏را نشان نمی دهند. 

ولی 50% زنان ناقل و همچنین سایر اقوام زن خانواده ممکن است دچار نارسایی ‏اولیۀ تخمدان، یائسگی زودرس و یا اختلالات باروری شوند. 

همچنین در مردان حامل پیش جهش و ‏برخی از زنان ناقل علائم بالینی سندرم آتاکسی/ ترمور مرتبط با ‏FXS‏ دیده می شود.‏

در یک خانم ناقل احتمال افزایش تکرارها و انتقال ژن بسط یافتۀ بیماری زا به فرزندان وجود دارد. 

ولی  ‏در زمان به ارث رسیدن کروموزوم ‏X‏  از پدر افزایش تکرارها از حالت پیش جهشی به جهش کامل  ‏اتفاق نمی افتد. 

لذا دختران مرد ناقل دچار حالت ناقلی می شوند و احتمال داشتن فرزندان مبتلا برای آنها ‏وجود دارد، ولی پسران وی سالم خواهند بود.  

درزنان ناقل، اگر تعداد تکرارها کمتر از 70 باشد، ‏احتمال تبدیل شدن به جهش کامل در نسل بعد 10%، اگر تعدادتکرارها 90-70 باشد احتمال تبدیل به ‏جهش کامل 75% و چنانچه تعداد تکرارها بیش از 90 باشد، این احتمال به 90% می رسد.‏

‏  اندیکاسیون های بررسی:‏

در برخی موارد احتمال ناقلی افزایش می یابد؛ از جمله:‏

‏1-‏  سابقۀ وجود سندرم ایکس شکننده در خانواده

‏2-‏  سابقۀ وجود عقب ماندگی ذهنی با علت ناشناخته در خانواده

‏3-‏  سابقۀ یائسگی زودرس، نارسایی زودرس تخمدان و یا اختلالات باروری همراه با افزایش سطح ‏هورمون ‏FSH‏  ‏

‏4-‏  سابقۀ وجود اوتیسم، بیش فعالی یا اختلالات توجه در خانواده

‏5-‏  سابقۀ وجود آتاکسی و یا ترمور بدون علت شناخته شده در خانواده
‏      ‏

پرسش و پاسخ